Świętokrzyska Kolej Dojazdowa
kolej wąskotorowa | |||
![]() Pociąg specjalny na trasie | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Lokalizacja | Ponidzie | ||
Operator | Województwo Świętokrzyskie – Zespół Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych | ||
Liczba linii | 1 | ||
Lata funkcjonowania | od 1917 | ||
Infrastruktura | |||
Rozstaw szyn | 750 mm | ||
|
Świętokrzyska Kolejka Dojazdowa – wąskotorowa linia kolejowa, dawna Jędrzejowska Kolej Dojazdowa, powstała w 1917 roku. Trasa biegnie przez część regionu Ponidzia w południowej części województwa świętokrzyskiego, z Jędrzejowa, poprzez Jasionną, Motkowice, Umianowice do Pińczowa. Istnieje także nie wykorzystywane odgałęzienie trasy w Umianowicach do Hajdaszka, Stawian Pińczowskich i Sędziejowic. Od 2020 roku ruch kolejki jest zawieszony[1].
Linia ŚKD krzyżuje się w okolicy wsi Wygoda z linią szerokotorową LHS, na 14,6 km biegu linii wąskotorowej od stacji Jędrzejów Wąski, a także na odcinku nieczynnym w miejscowości Przededworze koło Chmielnika. Jest to jedno z niewielu w Polsce skrzyżowań linii szerokotorowej z wąskotorową, a dodatkowo jeden z kilku nielicznych wiaduktów na trasie przebiegu linii wąskotorowej.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Lxd2-333_%284%29_%2826294427039%29.jpg/220px-Lxd2-333_%284%29_%2826294427039%29.jpg)
Powstanie kolei wiąże się z wybuchem I wojny światowej i okupacją północnej Małopolski przez Austriaków, którzy od końca 1914 układali tu linie frontowe (Rollbahn). W lutym 1915 dla potrzeb militarnych wybudowano pierwszy odcinek polowej linii wąskotorowej od Jędrzejowa do obecnych Motkowic. W maju 1915 trwały prace przy budowie tymczasowych mostów na Nidzie, których eksploatacja odbywa się do dziś. Po ustąpieniu Rosjan znad Nidy, budowę linii kontynuowano w kierunku Hajdaszka, Sędziejowic i Chmielnika, a następnie przez Raków Opatowski do Bogorii. Łączna długość kolei wynosiła 86 km. W tym czasie powstały także linie Miechów - Węchadłów - Działoszyce i Kocmyrzów - Posądza oraz styczne kolejki konne. W 1917 czynne były już odcinki Kije - Pińczów - Michałów - Koniecmosty - Opatowiec oraz Staszów - Rytwiany - Pacanów/Szczucin[2].
Kolej współcześnie
Z uwagi na położenie szlaku w dolinie Nidy (tzw. Ponidzie), od początku lat dziewięćdziesiątych, uruchomiono najpierw pod zarządem PKP turystyczny ruch kolejowy, który od tamtej pory rozwija się i funkcjonuje do dziś. Kolejka dysponuje obecnie[kiedy?] trzema lokomotywami Lxd2 (z czego 2 sprawne) oraz parowozem Px48 (niesprawny, rewizja wygasła w 2007r). Od 2009 roku kolejka posiada sprawną lokomotywę Lyd1 oraz niesprawną (brak silnika) Lyd2 (w 2015 roku ustawiono ją jako pomnik obok bramy wjazdowej na stacje), obie pochodzą ze zlikwidowanej kolejki w Piotrkowie Trybunalskim. Warsztaty wykonują naprawy taboru wąskotorowego na zlecenie obsługując kolejki z całego kraju (specjalizują się w remontach układów jezdnych). Dostawy odbywają się transportem samochodowym.
Odjazd pociągu odbywa się ze stacji Jędrzejów Wąski w lecie w każdą niedzielę o godzinie 10:00, zaś powrót o 18:00. Prowadzone są także pociągi specjalne i na zamówienie. W chwili obecnej nie są prowadzone pociągi towarowe, ani codzienny ruch lokalny, choć trwają rozmowy nad ich przywróceniem.
Istnieje możliwość dojazdu za pośrednictwem KKA na stację kolejki w Pińczowie. Kolejkowa Komunikacja Autobusowa uruchamia specjalnie dwie linie:
- Linia numer 1: Kielce, ul. Żelazna (przystanek busów) – Pińczów dworzec Świętokrzyskiej Kolejki Dojazdowej. Odjazd z Kielc w niedziele o godzinie 11:15.
- Linia numer 2: Busko-Zdrój, dworzec PKP – Pińczów dworzec Świętokrzyskiej Kolejki Dojazdowej. Odjazd z Buska w niedziele o godzinie 11:45.
Po powrocie z przejazdu kolejką na ognisko i zabawę do Umianowic, obydwa busy czekają na pasażerów w Pińczowie i o 14:30 jadą odpowiednio do Kielc i do Buska-Zdroju.
Spółka samorządowa Świętokrzyska Kolejka Dojazdowa „Ciuchcia Expres Ponidzie” Sp. z o.o., będąca operatorem linii[3], powstała w 2002 roku. Udziałowcami są: gmina Jędrzejów (144,5 tys. zł), gmina Pińczów (109 tys. zł), samorząd województwa świętokrzyskiego (100 tys. zł), powiaty jędrzejowski i pińczowski (po 50 tys. zł), gminy Imielno i Kije (po 23 tys. zł).
Kolejka zatrudnia kilkunastu pracowników. W latach 2002–2006 spółka przyniosła ok. 700 tys. zł straty. W 2006 roku z wycieczek kolejką skorzystało ponad 15 tys. osób, a w roku poprzednim około 12 tys. osób. W 2008 roku kolej przewiozła ponad 21 tysięcy osób (odprawiono 142 pary pociągów)[4].
W 2014 roku w rozkładzie pojawił się przystanek "Wygoda" wybudowany przez właściciela kompleksu wypoczynkowego "Sielsko na Wygodzie"
Pod koniec 2014 roku na stacji Pińczów rozebrano 2 bocznice oraz rozjazdy od strony Wiślicy. Prace te miały związek z budową ronda. W 2015 zamontowano rozjazdy skracając tory stacyjne.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Lxd2-333_%C5%9Awi%C4%99tokrzyska_KD_%284%29.jpg/220px-Lxd2-333_%C5%9Awi%C4%99tokrzyska_KD_%284%29.jpg)
Przyszłość kolejki
Obecnie[kiedy?] trwają rozmowy nad przyszłością kolejki. Rozważane jest m.in. skorzystanie z dofinansowania unijnego, wniosek i dofinansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zmiana formuły prawnej na muzeum i eksploatacja wyłącznie odcinka Jędrzejów - Stawy. W 2003 r. został przywrócony przejazd w Hajdaszku, w październiku 2007 miała miejsce odbudowa mostu udrażniająca szlak do stacji stycznej z torem normalnym w Stawianach Pińczowskich, gdzie znajduje się zapadnia transporterowa i ładownie. W 2008 osiągnięto Sędziejowice.
Z inicjatywy Zespołu Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych podjęto prace nad wznowieniem kursowania pociągów na 2,5 km szlaku Hajdaszek – Umianowice. Realizacja tego zamierzenia odbywać się będzie w ramach projektu „Stacja Hajdaszek – Kolejowy Skansen”, finansowanego ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego. Całkowita wartość projektu wynosi 3 497 851,20 zł, w tym środki z RPO w wysokości 2 061 919,48 zł. Realizacja przedsięwzięcia obejmie adaptację zabytkowego budynku dworca z 1924, rozbudowę stacji o perony i zadaszenie, remont toru do Umianowic oraz zakup lokomotywy spalinowej z wagonami pasażerskimi oraz drezynami rowerowymi i miała pierwotnie zakończyć się w 2019 (obecnie zakończenie realizacji projektu planowane jest na rok 2020). Odtworzone zostaną sala dworcowa z poczekalnią, kasą biletową oraz pokój naczelnika stacji. W budynku przewidziano nadto salę edukacyjno-konferencyjną, salę restauracyjną zwaną zgodnie z tradycją Gospodą dla Żołnierzy (na wzór funkcjonującej w latach międzywojennych stołówki dla przejeżdżających żołnierzy) wraz zapleczem gastronomicznym i gabinetem jej kierowniczki w l. 20 XX w. Janiny Żelisławskiej, apartament hrabiny Karoliny Lanckorońskiej (historyka sztuki, spadkobierczyni okolicznych dóbr).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Lxd2-333_%281%29_%2838039568432%29.jpg/220px-Lxd2-333_%281%29_%2838039568432%29.jpg)
W holu głównym ustawiona będzie kolejowa makieta Ponidzia z modelami dworców i pociągów[5]. Pociągi osobowe przez Hajdaszek przestały kursować w latach 80., a towarowe w 1993 roku[6][7].
Planowane było także rozszerzenie szlaku w stronę Wiślicy do zniszczonego mostu w Skrzypiowie. Rozważano także zwiększenie ilości przystanków o stacje: centrum Jędrzejowa, Piaski, Borki, Wygoda, Holendry, Ptasznik, Suchowola, Podlesie, Wierzbie, Rudki, Kamienna Góra, Pągowiec, Skowronno Górne i Dolne, Kopernia, Pińczów naprzeciw dworca PKS, Skrzypiów, Wojsławice, Rudawa i Biskupice.
Dnia 11 września 2009 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego na wniosek właściciela (Polskie Koleje Państwowe) wydał jednak decyzję o wykreśleniu z rejestru zabytków odcinków od stacji Pińczów do stacji Wiślica w Koniecmostach oraz od stacji Sędziejowice do stacji Raków Opatowski wraz z obiektami inżynieryjnymi[8], co zapewne przekreśli próby reaktywacji kolejki na dalszych odcinkach.
W 2016 z usług kolejki skorzystało 16 tys. pasażerów[9].
W sezonie 2020 roku nie uruchomiono ruchu kolei z uwagi na zły stan torowiska i taboru, wiążący się z trudną sytuacją finansową i poszukiwaniem nowej formuły funkcjonowania[1]. Spółka Świętokrzyska Kolejka Dojazdowa „Ciuchcia Expres Ponidzie” została następnie postawiona w stan likwidacji, lecz w październiku 2020 roku kolej została przejęta przez samorząd województwa i włączona w struktury wojewódzkiej jednostki Zespołu Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych w Kielcach[10]. Z uwagi na konieczność remontów i poszukiwanie finansowania, w 2021 roku kolejka nadal nie funkcjonowała[10].
Wydarzenia z historii kolejki
Historyczne
- luty 1915 otwarcie pierwszego odcinka z Jędrzejowa do Motkowic (budowany dla celów militarnych przez armię austriacką)
- 1924 budowa parowozowni w Pińczowie
- 1 stycznia 1930 przejęcie pod zarząd PKP
- 1951 przekucie toru z 600 na 750 mm
- 1987 zawieszenie ruchu pasażerskiego
- 1993 zawieszenie ruchu towarowego
- 1998 uruchomienie ruchu turystycznego
- 2001 zawieszenie ruchu turystycznego przez PKP
- 2003 przejęcie przez władze samorządowe i wznowienie ruchu turystycznego
Bieżące
- 5 sierpnia 2005 r. Minister Gospodarki odznaczył Świętokrzyską Kolejkę Dojazdową Odznaką honorową „Za Zasługi dla Turystyki”.
- 7 lipca 2006 r. w Umianowicach odbyły się obchody 90-lecia istnienia kolejki. Hasłem imprezy było „Spotkajmy się za 10 lat”. Patronat nad uroczystością objęli: wojewoda świętokrzyski Grzegorz Banaś, marszałek województwa Franciszek Wołodźko, zarząd kolejki oraz Stowarzyszenie Sympatyków Zabytkowej Jędrzejowskiej Kolei Dojazdowej.
- 9 lipca 2006 r. z okazji Światowego Dnia Turystyki za szczególne zasługi dla rozwoju turystyki w regionie świętokrzyskim kolejkę uhonorowano statuetką „Wędrowiec Świętokrzyski”. Nagrodę Świętokrzyskiej Kolejce Dojazdowej przyznał marszałek województwa świętokrzyskiego.
- 9 lipca 2006 kolejka otrzymała także wyróżnienie w plebiscycie „Słowa Ludu” i rozgłośni Radia „TAK”: „Ziemia Świętokrzyska Piękna Nieznajoma”, jako jedna z największych atrakcji turystycznych województwa.
- 3 stycznia 2007 krótkofalowa kolejkowa stacja klubowa HF7JKD nadająca z budynku biurowego na stacji Jędrzejów Wąski uzyskała w Zawodach Zielonogórskich im. Juliusza Schmidta Polskiego Związku Krótkofalowców, z okazji Dni Zielonej Góry – Winobrania, wysoką 5 lokatę otrzymując łącznie 6251 punktów.
- 12 czerwca 2007 w wyniku przeprowadzonego przeglądu parowozu Świętokrzyskiej Kolejki Dojazdowej – Px48-1724 uzyskał przedłużenie rewizji do czerwca roku 2009.
- 10 lipca 2007 Ciuchcia Express Ponidzie zdobyła trzecie miejsce w plebiscycie „Wybieramy skarb turystyczny województwa świętokrzyskiego” zorganizowanym przez Gazetę Wyborczą. Warto nadmienić, iż spośród głosów nadesłanych przez internautów kolejka zdobyła pierwsze miejsce.
- 10 października 2007 odbudowa mostku i udrożnienie szlaku do Stawian Pińczowskich, pierwszy pociąg po 11 latach.
- 20 października 2007 pociąg specjalny prowadzony trakcją parową parowozem Px48 dla miłośników kolei, z dojazdem do stacji Hajdaszek i Stawiany Pińczowskie.
- 26 października 2008 do Sędziejowic wjechał pierwszy od 15 lat pociąg osobowo – towarowy, prowadzony lokomotywą Lxd2-258, wypełniony po brzegi miłośnikami kolei i okolicznymi mieszkańcami, którzy również licznie pojawili się na samej stacji.
- 22 lutego 2010 na stacji Jędrzejów Wąskotorowy odbyła się uroczysta premiera płyty Śrubki Michała Jurkiewicza o tematyce kolejowej oraz minikoncert[11].
- 2014 w rozkładzie jazdy pojawił się nowy przystanek "Wygoda" przy kompleksie wypoczynkowym "Sielsko na Wygodzie"
- 16 listopada 2014 zaczęła się przebudowa układu torowego stacji Pińczów w związku z budową ronda. To bardzo utrudniło lub wręcz uniemożliwiło reaktywacje szlaku w przyszłości do Młodzaw.
- 21 sierpnia 2015 na szlaku do Umianowic zapaliła się lokomotywa Lxd2-258; ogień zniszczył silnik[12].
- 2020 zawieszenie ruchu, przejęcie przez Zespół Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych[1]
- 2023 uruchomienie przejazdow drezynowych w Stawianach Pińczowskich przez Stowarzyszenie Sympatyków Zabytkowej Jędrzejowskiej Kolei Dojazdowej
Trasa przejazdu
Stan obecny
Linia czynna
Jędrzejów Wąskotorowy | |
Jasionna | |
Motkowice Wąskotorowe | |
Umianowice | Hajdaszek |
Stawiany Pińczowskie | |
Sędziejowice | |
Pińczów |
Linie planowane do przywrócenia do ruchu
- Pińczów – Młodzawy – Mozgawa – Chroberz – Nieprowice – Złota Pińczowska – Jurków – Wiślica
- Sędziejowice – Chmielnik – Strojnów – Drugnia – Potok Wąsk. – Raków Opatowski
Linie historyczne
Węzeł Umianowice
Trasa kolejki zaczynała się przy stacji normalnotorowej Jędrzejów i biegła do Umianowic:
- Jędrzejów
- Jędrzejów Wąskotorowy
- Jasionna
- Motkowice Wąsk
- Umianowice
W Umianowicach było rozwidlenie linii na kierunku do Cudzynowic i Bogorii:
- Umianowice
- Pińczów
- Młodzawy
- Mozgawa
- Chroberz
- Nieprowice
- Złota Pińczowska
- Jurków
- Wiślica
- Brodek
- Kolosy
- Jadzinek
- Bugaj
- Broniszów
- Cudzynowice
- Umianowice
- Hajdaszek
- Stawiany Pińcz
- Sędziejowice
- Chmielnik
- Strojnów
- Drugnia
- Potok Wąsk
- Raków Opatowski
- Rakówki
- Arkuszów
- Wola Malkowska
- Bogoria (stacja kolejowa)
Węzeł Bogoria
W Bogorii trasa kolejki rozwidlała się i biegła w kierunkach na Szczucin i Koprzywnicę oraz Iwaniska:
- Bogoria
- Dobra Sztambergów
- Staszów Wąsk
- Rytwiany
- Sichów
- Sierogi
- Łubnice Buskie
- Zborówek
- Komorów Wąsk
- Rataje Wąsk
- Szczucin koło Tarnowa Wąskotorowy
- Bogoria
- Józefów Kielecki
- Nawodzice
- Jachimowice
- Koprzywnica (stacja kolejowa)
- Ciszyca
- Tarnobrzeg Wąskotorowy
- Bogoria
- Przyborowice
- Gryzikamień
- Iwaniska (stacja kolejowa)
Węzeł Cudzynowice
W Cudzynowicach trasa kolejki rozwidlała się i biegła w kierunkach na Kocmyrzów i Charsznicę:
- Cudzynowice
- Kazimierza Wielka
- Donosy
- Wielgus
- Ksawerówka
- Kościelec
- Stogniowice
- Szreniawa Miechowska
- Proszowice
- Posądza
- Łyszkowice
- Biórków
- Zielona Wąsk.
- Kocmyrzów Wąskotorowy
- Cudzynowice
- Topola Pińczowska
- Skalbmierz
- Podgaje
- Działoszyce
- Słaboszów
- Janowice n. Nidzicą
- Kalina Wielka
- Kalina Mała
- Miechów Wąsk
- Chodów
- Charsznica
Przed przekuciem linii z toru 600 na 750 mm istniało także połączenie Hajdaszek – Pińczów.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b c Kasper Fiszer: Świętokrzyska KD w tym roku bez przewozów, ale w strukturze Parków Krajobrazowych. Rynek Kolejowy, 17-06-2020. [dostęp 2021-06-17].
- ↑ iuchcia Expres Ponidzie już 1 maja na szlaku!
- ↑ Świętokrzyska Kolejka Dojazdowa. Urząd Transportu Kolejowego. [dostęp 2014-12-15].
- ↑ D. Gurbiel: Kolej Świętokrzyska - podsumowanie roku 2008, "Świat Kolei" 2/2009, s.7
- ↑ Kasper Fiszer: Stacja Hajdaszek. Ratunek dla części Świętokrzyskiej KD. rynek Kolejowy, 2017-12-16. [dostęp 2019-01-13].
- ↑ Janusz Kędracki: Do Hajdaszka znów pociąg zajechał. A będzie niezwykły skansen. 2017-12-07. [dostęp 2019-01-13].
- ↑ Świętokrzyskie/ Latem powinna ruszyć budowa Ośrodka Edukacji Przyrodniczej w Umianowicach
- ↑ Strona informacyjna Świętokrzyska Kolejka Dojazdowa „CIUCHCIA EXPRES PONIDZIE” [dostęp 25-10-2009].
- ↑ Czy „Ciuchcia Ekspres Ponidzie” dojedzie do Pińczowa w przyszłości?
- ↑ a b Lidia Cichocka: Ciuchcia Ekspres Ponidzie w dramatycznym stanie. Kiedy wróci na tory?. Echo Dnia, 18-08-2021. [dostęp 2021-08-19].
- ↑ .Radio Kielce: Jędrzejów: Premiera „Śrubki” Michała Jurkiewicza na stacji kolejki wąskotorowej.
- ↑ Elżbieta Zemsta, Przemysław Chechelski: Pożar lokomotywy Świętokrzyskiej Kolejki Dojazdowej. Pracownicy ciuchci ewakuowali pasażerów, echodnia.eu, 21 sierpnia 2015 [dostęp 13-4-2018]
Bibliografia
- JudytaJ. Kurowska-Ciechańska JudytaJ., ArielA. Ciechański ArielA., Koleje, Warszawa: Wyd. Carta Blanca, 2007, s. 232-235, ISBN 978-83-60887-80-6, OCLC 500427346 .
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Świętokrzyska Kolej Dojazdowa |
- Strona Świętokrzyskiej Kolei Dojazdowej
- Informacje w ogólnopolskiej bazie kolejek wąskotorowych. wask.czuby.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-15)].
- p
- d
- e
Działające | |
---|---|
Zamknięte | |
Zlikwidowane |
|
Koleje parkowe | |
Przemysłowe czynne |
|
Przemysłowe nieczynne |
|
Kopalniane turystyczne | |
wojskowe |
- Wikiprojekt:Transport szynowy