Błotniak stawowy
Circus aeruginosus[1] | |||
(Linnaeus, 1758) | |||
![]() Samiec | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | ptaki | ||
Podgromada | Neornithes | ||
Infragromada | ptaki neognatyczne | ||
Rząd | szponiaste | ||
Rodzina | jastrzębiowate | ||
Podrodzina | jastrzębie | ||
Plemię | Accipitrini | ||
Rodzaj | Circus | ||
Gatunek | błotniak stawowy | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
Zasięg występowania | |||
![]() gniazduje występuje przez cały rok zimuje zalatuje, sezonowość występowania niepewna | |||
| |||
|
Błotniak stawowy[4] (Circus aeruginosus) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).
Systematyka
Wyróżniono dwa podgatunki C. aeruginosus[2][5]:
- C. aeruginosus aeruginosus – Europa i Bliski Wschód do centralnej Azji.
- C. aeruginosus harterti – północno-zachodnia Afryka.
Dawniej wyróżniano też podgatunek C. aeruginosus spilonotus zamieszkujący wschodnią Azję, obecnie jest on uważany za osobny gatunek – błotniak wschodni (Circus spilonotus).
Choć łacińska nazwa rodzajowa Circus odnosi się do krążenia w powietrzu, to błotniaki nie mają tego w zwyczaju.
Występowanie
Zamieszkuje strefę umiarkowaną i subtropikalną – od Europy (poza północnym Półwyspem Fennoskandzkim, Irlandią i Islandią) po środkową Azję, osiadła populacja w północno-zachodniej Afryce[6]. Ptak w ogromnej większości wędrowny, północne populacje pokonują 5000 km. Przyloty od połowy marca i w kwietniu, a odloty od lipca do połowy października. Migracja nie charakteryzuje się wyraźną kulminacją. Populacja europejska zimuje w Afryce, a częściowo również na europejskich wybrzeżach Morza Śródziemnego i w Europie Zachodniej. Ptaki gniazdujące w Azji zimują głównie na subkontynencie indyjskim.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Eurasian_Marsh_Harrier_%28Circus_aeruginosus%29-_Female_near_Hodal_I_Picture_2101.jpg/240px-Eurasian_Marsh_Harrier_%28Circus_aeruginosus%29-_Female_near_Hodal_I_Picture_2101.jpg)
W Polsce nieliczny ptak lęgowy niżu, lokalnie średnio liczny, występujący tu od marca do października. Wyraźnie liczniejszy jest na zachodzie i północnym wschodzie kraju[7]. Najbogatsze lęgowiska stwierdzono w Wielkopolsce, na Podlasiu, w okolicach Zalewu Szczecińskiego, na ziemi lubuskiej i na stawach w Dolinie Baryczy[8]. To jeden z najczęściej spotykanych ptaków szponiastych w kraju. Wyjątkowo spotyka się go również zimą[9]. Najczęściej widuje się go nad trzcinowiskami, jak co pewien czas zapada w gąszcz roślinności. Krajowa populacja błotniaka stawowego rośnie, choć zanika on na obszarach, gdzie niszczone są jego siedliska wykorzystywane na lęgowiska.
Charakterystyka
Cechy gatunku
Długie skrzydła i ogon. Ten drugi jest wąski i lekko zaokrąglony. Wyraźny dymorfizm płciowy. Samica nieco większa od samca, ciemnobrązowa o kremowożółtej wierzchu głowy (przypomina hełm), gardle i przednimi brzegami skrzydeł. Ma częściowo jasne nadgarstki i plamę na piersi. Samiec ma brązowy grzbiet, trójbarwny wierzch skrzydeł – są popielatoszare z czarnymi ostro odgraniczającymi się końcami oraz jasną częścią środkową (patrząc od góry wygląda jak jasna smuga) i niebieskawopopielaty ogon, żółtobiałą głowę i pierś. Spód jest rdzawobrązowy. Nogi żółte, wokół oczu wyraźna szlara. Młode przypominają ciemnobrązową samicę, jednak ich głowa jest ciemna, jedynie z małą żółtą plamką na potylicy.
Wielkością dorównuje myszołowowi, choć ma smuklejsze ciało, węższe skrzydła i dłuższy ogon.
Wymiary średnie[9]
- długość ciała z dziobem i ogonem
- ok. 48–56 cm
- rozpiętość skrzydeł
- 100–130 cm
- długość ogona
- samce 21–23,5 cm
samice 22,5–25 cm
Masa ciała[9]
- samce 0,3–0,6 kg
- samice 0,5–0,7 kg
Zachowanie
Poza okresem lęgowym błotniak stawowy prowadzi samotniczy tryb życia, choć jego noclegowiska mogą mieć charakter zbiorowy. W swobodnym, niskim i powolnym locie skrzydła ma uniesione do góry na kształt płytkiego V. Zwykle przelatuje na wysokości do kilku metrów nad obszarami o niskiej roślinności – łąkami, pastwiskami i polami.
Wszystkie błotniaki są ptakami terenów otwartych. Zasiedla trzcinowiska wokół jezior i stawów rybnych, torfowiska z zaroślami wierzbowymi, oczka wodne wśród pól uprawnych, gęsto obrośnięte szuwarami tereny podmokłe, zbiorniki zaporowe, starorzecza, wiklinowe zarośla. Także glinianki i torfianki na otwartych przestrzeniach. Unika lasów. Ze względu na wzrost populacji zasiedla coraz mniej typowe siedliska, w tym mniej korzystne dla niego tereny rolnicze. Po okresie lęgowym żeruje nad ścierniskami i polami uprawnymi.
Okres lęgowy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/C_aeruginosus.jpg/220px-C_aeruginosus.jpg)
Toki
Gatunek monogamiczny, gniazdujący głównie w rozproszeniu. Pomimo to samce mogą niekiedy kojarzyć się z dwiema samicami. Dodatkowo jeśli dany obszar obfituje w pożywienie, ptak gniazduje czasem tworząc luźne skupiska. W takim wypadku dana para broni jedynie najbliższych okolic swojej konstrukcji lęgowej przed innymi osobnikami tego samego gatunku.
W locie tokowym samiec często przekazuje pokarm samicy w powietrzu. Pełni on rolę prezentu.
Gniazdo
W gęstych trzcinach ponad lustrem wody (błotniak jest jedynym ptakiem drapieżnym zakładającym gniazda w trzcinach), ale też w turzycowiskach czy na ziemi. Od kilku dziesięcioleci błotniak stawowy coraz częściej lęgnie się też na polach zbóż i rzepaku lub na łąkach. Gniazdo ma formę płytkiej platformy z patyków, skrzypu i łodyg roślin wodnych, głównie z trzcin i tataraku. Konstrukcja ma metr średnicy i 50 cm wysokości. Czasem unosi się na pływającej roślinności. W budowie gniazda biorą udział samiec i samica[10].
Jaja
Wyprowadza jeden lęg w roku, składając w maju lub czerwcu 3 do 6 białych[11], białawych lub niebieskawych jaj.
Wysiadywanie i pisklęta
Jaja wysiadywane są przez okres 31–36 (34–38[12]) dni wyłącznie przez samicę. Samiec w tym czasie przynosi jej pokarm. W okresie lęgowym błotniaki polują głównie na młode ptaki, pisklęta i jaja. Pisklęta pokryte są czysto białym puchem[13]. Oboje partnerów zajmuje się karmieniem. Potomstwo reaguje w zaskoczeniu na drapieżnika. Próbuje przestraszyć go położeniem się na plecach i wymachiwaniem szponami. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 35–40 dniach, kiedy stają się lotne, a po ok. 3 tygodniach od tego momentu są w pełni samodzielne (w tym czasie samica je jeszcze dokarmia). Większość ptaków na zimowiska udaje się do Europy Południowej i Afryki Zachodniej.
- Przekazywanie przez samca pokarmu samicy jest widowiskowym pokazem. Do lęgowego partnera trzymającego w dziobie zdobycz, przeważnie drobnego gryzonia, dolatuje partnerka i razem wykonują popisy akrobatyczne. Dodatkowo w locie pokazowym pojawiają się przewroty, spadania i zawroty. Po pewnym czasie samica odbiera w końcu zdobycz i leci z nią do młodych, podczas gdy ich ojciec wraca na polowanie[8].
Pożywienie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/B%C5%82otniak_stawowy%2C_samiec_%28Circus_aeruginosus_male%29.jpg/240px-B%C5%82otniak_stawowy%2C_samiec_%28Circus_aeruginosus_male%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Eurasian_Marsh_Harrier_%28F%29_I2_IMG_8906.jpg/240px-Eurasian_Marsh_Harrier_%28F%29_I2_IMG_8906.jpg)
Drobne ssaki, głównie gryzonie jak piżmaki, ptaki (młode i dorosłe), płazy, w tym żaby, ryby i owady, a także jaja i pisklęta innych ptaków. Poluje nad polami, wydmami i łąkami, posługując się słuchem, podobnie jak sowy. Zdarza mu się też karmić padliną, np. martwymi wężami i ptakami. Ze względu na swą powolność i lekkość nie łapie ptactwa domowego.
Poluje, wypatrując ofiary w locie patrolowym, szybując i krążąc na dużych powierzchniowo obszarach. Często zawisa przy tym w powietrzu. W wykrywaniu zwierzyny posługuje się słuchem, podobnie jak sowy. Na ofiarę spada z kilku metrów wysokości, chwyta ją szponami. Żeruje nie tylko nad wodami i przy pasach trzcin, gdzie gniazduje, ale też na łąkach i polach uprawnych. Ofiary małe i średniej wielkości chwyta na ziemi, ptaki wodne do rozmiarów kurki wodnej i łyski na wodzie i w trzcinach. Preferuje siedzące na jajach samice kaczek, kulików i perkozów. Rzadko łapie zdobycz w powietrzu i nie ściga ptaków w locie. Poza tym zdarza mu się wypatrywać zwierzyny siedząc na wysokich obiektach, zapewniających rozległy widok.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje błotniaka stawowego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji szacuje się na 0,5–1 milion dorosłych osobników. Trend liczebności populacji uznaje się za wzrostowy[3].
W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą, wymaga ochrony czynnej[14]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC)[15]. W latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej błotniaka stawowego na terenie kraju szacowano na 6600–7400 par[16]. Zagraża mu m.in. pozbawianie go miejsc do gniazdowania i żerowania przez:
- wykaszanie i wypalanie (likwidacja) szuwarów na stawach i innych zbiornikach wodnych;
- osuszanie mokradeł i śródpolnych zbiorników wodnych;
- regulowanie cieków wodnych[6].
Natomiast ujednolicanie wiejskiego krajobrazu i intensyfikacja upraw niekorzystnie wpływają na populacje ofiar błotniaka, zubożają ich skład i zmniejszają liczebność. Poza tym wspomnieć należy o prześladowaniach błotniaków przez ludzi uważających je za szkodliwe jastrzębie. To powód, przez który od wieków na wsi je tępiono i odławiano w różnego typu pułapki.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Circus aeruginosus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b Western Marsh-harrier (Circus aeruginosus). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-17)]. (ang.).
- ↑ a b Circus aeruginosus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (Wersja: 2020-09-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-05-25].
- ↑ F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-08-12]. (ang.).
- ↑ a b Circus aeruginosus (Błotniak stawowy). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 226–230. ISBN 83-86564-43-1.
- ↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP „pro Natura”, 2003, s. 215. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km², a średnio liczny – 10–100 par na 100 km².
- ↑ a b Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. ISBN 978-83-7513-655-5.
- ↑ a b c Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011. ISBN 978-83-268-0130-3.
- ↑ Makatsch Wolfgang: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 16.
- ↑ Makatsch Wolfgang: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 170, 188.
- ↑ Makatsch Wolfgang: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 275.
- ↑ Makatsch Wolfgang: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 227.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
- ↑ Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
- ↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
Bibliografia
- Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa: Muza, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Circus aeruginosus (Błotniak stawowy). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 226–230. ISBN 83-86564-43-1.
- GND: 4638906-4
- Britannica: animal/marsh-harrier
- NE.se: brun-kärrhök
- SNL: sivhauk
- DSDE: rørhøg