Bydło (rodzaj)
![]() | Ten artykuł dotyczy rodzaju ssaków. Zobacz też: rogacizna. |
Bos | |||||
Linnaeus, 1758[1] | |||||
![]() Samiec bantenga azjatyckiego (B. javanicus) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Gromada | ssaki | ||||
Podgromada | żyworodne | ||||
Infragromada | |||||
Rząd | parzystokopytne | ||||
Podrząd | przeżuwacze | ||||
Infrarząd | Pecora | ||||
Rodzina | wołowate | ||||
Podrodzina | bawoły | ||||
Plemię | Bovini | ||||
Rodzaj | bydło | ||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Bos taurus Linnaeus, 1758 | |||||
| |||||
Gatunki | |||||
| |||||
| |||||
|
Bydło[31], bizon[31] (Bos) – rodzaj ssaków z podrodziny bawołów (Bovinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).
Zasięg występowania
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji i Ameryce Północnej[32][33][34].
Charakterystyka
Długość ciała 190–380 cm, długość ogona 30–110 cm, wysokość w kłębie 137–220 cm; długość rogów 18–90 cm; masa ciała 300–1000 kg; samce są większe i cięższe od samic (dotyczy gatunków występujących na wolności)[33][35]. Gatunki z tego rodzaju to duże, ciężkie zwierzęta o długim ogonie zakończonym pękiem włosów. Pochodzą z południowej Azji. Mają duże znaczenie w gospodarce człowieka.
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10 wydaniu poblikacji własnego autorstwa poświęconej systematyce zwierząt[1]. Linneusz wymienił kilka gatunków – Bos bison Linnaeus, 1758, Bos bonasus Linnaeus, 1758, Bos taurus Linnaeus, 1758, Bos indicus Linnaeus, 1758[e] i Bos bubalis Linnaeus, 1758 – z których gatunkiem typowym jest (Linneuszowska tautonimia) Bos taurus Linnaeus, 1758.
Etymologia
- Bos: łac. bos, bovis ‘wół’[36].
- Taurus: łac. taurus ‘byk’, od gr. ταυρος tauros ‘byk’[37].
- Urus: łac. urus ‘tur, żubr’, od gr. ουρος ouros ‘tur’[38]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Urus scoticus C.H. Smith, 1827 (= Bos taurus Linnaeus, 1758).
- Bison: łac. bison, bisontis ‘bizon, żubr’[39]. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Bos bison Linnaeus, 1758.
- Bibos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Bison C.H. Smith, 1827 oraz Bos Linnaeus, 1758[40]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bibos subhemachalus Hodgson, 1837 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827).
- Bisonus (Bissonius): łac. bison, bisontis ‘bizon, żubr’[39]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bisonus poephagus Hodgson, 1841 (= Bos grunniens Linnaeus, 1766).
- Poephagus: gr. ποηφαγος poēphagos ‘trawożerny’, od ποα poa, ποας poas ‘trawa’; -φαγος -phagos ‘jedzący’, od φαγειν phagein ‘jeść’[41]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos grunniens Linnaeus, 1766.
- Bonasus: gr. βονασος bonasos ‘dziki byk, bizon’[42]. Gatunek typowy: Wagner wymienił dwa gatunki – Bos bison Linnaeus, 1758 i Bison americanus Linnaeus, 1766 (= Bos bison Linnaeus, 1758) – z których gatunkiem typowym jest Bos bison Linnaeus, 1758.
- Harlanus: Richard Harlan (1796–1843), amerykański zoolog, paleontolog[43]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Sus americanus Harlan, 1842 (= †Bos latifrons Harlan, 1825).
- Gaveus: bengalska nazwa gavi lub gaoi dla gajala używana w Ćottogram i Asam[44]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos frontalis Lambert, 1804.
- Platatherium: La Plata, Argentyna; θηριον thērion ‘dzike zwierzę’, od θηρ thēr, θηρος thēros ‘zwierzę’[45]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Platatherium magnum P. Gervais & Ameghino, 1880 (= Bos taurus Linnaeus, 1758).
- Gauribos: zbitka wyrazowa nazwy gatunkowej Bos gaurus C.H. Smith, 1827 oraz nazwy rodzajowej Bos Linnaeus, 1758[46]. Gatunek typowy: Heude wymienił cztery gatunki – Gauribos laosiensis[f] Heude, 1901, Gauribos brachyrhinus Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827), Gauribos mekongensis Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827) i Gauribos sylvanus Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827) – z których gatukiem typowym jest Gauribos laosiensis[f] Heude, 1901
- Uribos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Urus C.H. Smith, 1827 oraz Bos Linnaeus, 1758[47]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Uribos platyceros Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827).
- Bubalibos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Bubalis Frisch, 1775 i Bos Linnaeus, 1758[48]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bubalibos annamiticus Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827).
- Microbos: gr. μικρος mikros ‘mały’; rodzaj Bos Linnaeus, 1758[49]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos? leptoceros Heude, 1901 (= Bos gaurus C.H. Smith, 1827).
- Simobison: gr. σιμος simos ‘wklęsły, z zadartym nosem’[50]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison figginsi Hay & Cook, 1928 (= †Bison antiquus Leidy, 1852).
- Stelabison: gr. στηλη stēlē ‘podpora, stojak’[51]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison occidentalis Lucas, 1898 (= †Bison antiquus Leidy, 1852).
- Superbison: łac. super ‘obok, przy’[52]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy: Frick wymienił kilkanaście gatunków – †Bison alaskensis Rhoads, 1897, †Bison alleni Marsh, 1877, †Bison occidentalis Lucas, 1898 (= †Bison antiquus Leidy, 1852), †Bison chaneyi Cook, 1928 (= †Bison alaskensis Rhoads, 1897), †Bos latifrons Harlan, 1825, †Bison angularis Figgins, 1933 (= †Bos latifrons Harlan, 1825), †Bos arizonica Blake, 1898 (= †Bos latifrons Harlan, 1825), †Bos crampianus Cope, 1894 (= †Bos latifrons Harlan, 1825), †Bison ferox Marsh, 1877 (= †Bos latifrons Harlan, 1825), †Bison regius Hay, 1913 (= †Bos latifrons Harlan, 1825), †Bison rotundus Figgins, 1933 (= †Bos latifrons Harlan, 1825) i †Bison crassicornis J. Richardson, 1854 (= †Urus priscus Bojanus, 1827) – z których gatunkiem typowym jest †Bison crassicornis J. Richardson, 1854 (= †Urus priscus Bojanus, 1827).
- Novibos: łac. novus „nowy”[53]; rodzaj Bos Linnaeus, 1758. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Bos sauveli Urbain, 1937.
- Platycerobison: gr.πλατυς platus ‘szeroki’[54]; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’[55] ; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison chaneyi Cook, 1928 (= Bison alaskensis Rhoads, 1897).
- Gigantobison: gr. γιγας gigas, γιγαντος gigantos ‘olbrzym, gigant’[56]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bos latifrons Harlan, 1825.
- Parabison: gr. παρα para ‘blisko, w pobliżu’[57]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison exiguus Matsumoto, 1915.
- Leptobison: gr. λεπτος leptos ‘delikatny, drobny’[58]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Leptobison hanaizumiensis Matsumoto & Mori, 1956.
- Colombibos: Kolumbia (hiszp. Colombia); łac. bos, bovis ‘wół’[28]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Colombibos atactodontus Hernández Camacho & De Porta, 1960 (= Bos taurus Linnaeus, 1758).
- Eobison: gr. εως eōs lub ηως ēōs ‘świt’[59]; rodzaj Bison C.H. Smith, 1827. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison palaeosinensis Teilhard de Chardin & Piveteau, 1930.
- Dmanisibos: Dmanisi, Gruzja; rodzaj Bos Linnaeus, 1758[30]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Dmanisibos georgicus Burchak-Abramovich & Vekua, 1994.
Podział systematyczny
Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[60][35][61][62][32]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[31] | Podgatunki[33][32][35] | Rozmieszczenie geograficzne[33][32][35][61][62] | Podstawowe wymiary[33][35][g] | Status IUCN[63] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | Bos gaurus | C.H. Smith, 1827 | gaur indyjski | 2 podgatunki | Indie, południowy Nepal, południowy Bhutan, Mjanma, Tajlandia, Laos, Wietnam, Kambodża i Półwysep Malajski; być może Bangladesz i południowo-środkowa Chińska Republika Ludowa (południowy Junnan) | DC: 250–330 cm DO: 70–105 cm MC: 650–1000 kg | VU |
Bos frontalis | Lambert, 1804 | gajal udomowiony | gatunek monotypowy | niektóre regiony północno-wschodnich Indii, Bangladeszu, Birmy i Chińskiej Republiki Ludowej (Junnan) | DC: 250–330 cm DO: 70–105 cm MC: 650–1000 kg | GU | |
![]() | Bos javanicus | d’Alton, 1823 | banteng azjatycki | 3 podgatunki | Mjanma, południowa Chińska Repulika Ludowa (południowy Junan, obecna obecność niepewna), Laos, Wietnam, Kambodża, północna część kontynentalnej Malezji i Tajlandii, Borneo i Jawa; być może Bali | DC: 190–225 cm DO: 65–80 cm MC: 600–800 kg | EN |
![]() | Bos sauveli | Urbain, 1937 | kuprej azjatycki | gatunek monotypowy | historycznie w Kambodży, południowym Laosie, południowo-wschodniej Tajlandii i zachodnim Wietnamie (być może szerszy zasięg), jeśli nadal występuje na wolności, prawdopodobnie ogranicza się do kilku obszarów chronionych we wschodniej Kambodży | DC: 210–220 cm DO: 100–110 cm MC: 700–900 kg | CR |
![]() | Bos primigenius | Bojanus, 1827 | tur leśny | gatunek monotypowy | znany z dużej części Eurazji, w tym Europy, zachodniej i wschodniej Azji, także Indii i Afryki Północnej | DC: 260–310 cm DO: brak danych MC: 700–1500 kg | EX |
![]() | Bos taurus | Linnaeus, 1758 | tur europejski | 2 podgatunki | cały świat | DC: 180–226 cm DO: brak danych MC: 400–2000 kg | GU |
![]() | Bos bonasus | Linnaeus, 1758 | żubr europejski | 3 podgatunki (w tym 2 wymarłe) | historycznie środkowa i wschodnia Europa oraz północny Kaukaz; obecnie rozproszone wolne i półwolne populacje w Polsce, Litwie, Białorusi, Słowacji, Ukrainie i Rosji | DC: 210–350 cm DO: 30–60 cm MC: 350–1000 kg | NT |
![]() | Bos bison | Linnaeus, 1758 | bizon amerykański | 2 podgatunki | rozproszone, wolno żyjące stada ochronne w zachodniej i środkowej Kanadzie, zachodnich Stanach Zjednoczonych (Alaska, Montana, Utah i Wyoming) i skrajnie północnym Meksyku (Chihuahua) | DC: 210–380 cm DO: 43–60 cm MC: 360–998 kg | NT |
![]() | Bos mutus | (Przewalski, 1883) | jak dziki | gatunek monotypowy | fragmentaryczne na Wyżynie Tybetańskiej w Chińskiej Republice Ludowej (Sinciang, Tybet, Qinghai i Gansu), północno-zachodnich Indiach (Ladakh) i północno-zachodnim Nepalu | DC: do 380 cm DO:do 100 cm MC: 300–1000 kg | VU |
![]() | Bos grunniens | Linnaeus, 1766 | jak zwyczajny | gatunek monotypowy | cały świat | DC: do 380 cm DO:do 100 cm MC: 300–1000 kg | GU |
Kategorie IUCN: NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony, EN – gatunek zagrożony, CR – gatunek krytycznie zagrożony, EX – gatunek wymarły; GU – gatunek udomowiony.
Niektóre systemy klasyfikują zebu indyjskie (Bos indicus), bydło domowe (Bos taurus) i tura leśnego (Bos primigenius), za podgatunki nadrzędnego gatunku Bos taurus, jako Bos taurus indicus, Bos taurus taurus i Bos taurus primigenius[34].
Jak zwyczajny (Bos grunniens) bywa określany jako jeden gatunek z dwoma podgatunkami – jak udomowiony (Bos grunniens grunniens) i jak dziki (Bos grunniens mutus)[31].
Niektóre ujęcia systematyczne wyróżniają też rodzaj Bison (bizon[31]) z dwoma gatunkami: B. bison i B. bonasus[64] jednak analizy filogenetyczne wykazują, że Bison jest zagnieżdżony w rodzaju Bos i dlatego Bos bez Bison nie jest monofiletyczny[65][66][67].
Uproszczony kladogram i introgresja genetyczna współcześnie żyjących gatunków z rodzaju Bos za Wu i współpracownikami (2018)[66]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Syncerus | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Uproszczony fragment kladogramu za Calamarim (2021) w oparciu o DNA, DNA antyczne i szczątki subfosylne[67]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Opisano również szereg gatunków wymarłych w czasach prehistorycznych:
- Bos acutifrons Lydekker, 1878[68]
- Bos alaskensis Rhoads, 1897[69]
- Bos antiquus (Leidy, 1852)[70]
- Bos aguascalentensis (Mooser & Dalquest, 1975)[71]
- Bos alleni (Marsh, 1877)[72]
- Bos baikalensis (Vereshchagin, 1954)[73]
- Bos buiaensis Martínez Navarro, Rook, Papini & Libsekal, 2010[74]
- Bos cesaris Schlotheim, 1820[75]
- Bos degiulii (Masini, 1989)[76]
- Bos exiguus (Matsumoto, 1915)[77]
- Bos geisti (Skinner & Kaisen, 1947)[78]
- Bos georgicus (Burchak-Abramovich & Vekua, 1994)[30]
- Bos hanaizumiensis (Matsumoto & Mori, 1956)[27]
- Bos latifrons Harlan, 1825[79]
- Bos kinryuensis (Matsumoto, Mori, Murai & Ozaki, 1959)[80]
- Bos kuhsiantungensis (Tokunaga & Naora, 1939)[81]
- Bos menneri (Sher, 1997)[82]
- Bos palaeogaurus Rütimeyer, 1878[83]
- Bos palaeosinensis (Teilhard de Chardin & Piveteau, 1930)[84]
- Bos palaesondaicus (Dubois, 1908)[85]
- Bos pallasii (Baer, 1823)[86]
- Bos platyrhinus Lydekker, 1878[87]
- Bos priscus (Bojanus, 1827)[88] – żubr pierwotny
- Bos preoccidentalis (Skinner & Kaisen, 1947)[89]
- Bos schoetensacki (Freudenberg, 1910)[90]
- Bos sivalensis (Lydekker, 1878)[91]
- Bos suchovi (Alexejeva, 1967)[92]
- Bos tamanensis (Vereshchagin, 1959)[93]
- Bos volgensis Gromova, 1932[94]
Uwagi
- ↑ Nazwa odrzucona, publikacja Frischa Das Natur-System der Vierfüßigen Thiere została uznana za nieważną (poza kilkoma wyjątkami) ze względu na niekonsekwentne stosowanie nazewnictwa binominalnego, na mocy uprawnień ICZN[2].
- ↑ Nomen nudum.
- ↑ Nowa nazwa dla Bos Linnaeus, 1758.
- ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Bisonus Hodgson, 1841.
- ↑ Podgatunek B. taurus.
- ↑ a b Podgatunek B. gaurus.
- ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
Przypisy
- ↑ a b C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 71. (łac.).
- ↑ F. Hemming. Opinion 258. Rejection for nomenclatorial Purposes of the work by Frisch (J. L.) published in 1775 under the title Das Natur-system der Vierfüssigen Thiere. „Opinions and declarations rendered by the International Commission on Zoological Nomenclature”. 5, s. 55–72, 1954. (ang.).
- ↑ J.L. Frisch: Das Natur-System der vierfüßigen Thiere in. Tabellen, darinnen alle Ordnungen, Geschlechte und Arten, nicht nur mit bestimmenden. Glogau: Christian Friedrich Günther, 1775, s. 2. (niem.).
- ↑ G.C.Ch. Storr: Prodromus Methodi Mammalium. Tubynga: Litteris Reissianis, 1780, s. 41. (łac.).
- ↑ C.S. Rafinesque: Principes fondamentaux de somiologie, ou Les loix de la nomenclature et de la classification de l’empire organique ou des animaux et des végétaux: contenant les règles essentielles de l’art de leur imposer des noms immuables et de les classer méthodiquement. Palerme: De l'imprimerie de Franc. Abate, aux dépens de l’auteur, 1814, s. 30. (fr.).
- ↑ C.H. Smith: The class Mammalia. Supplement to the order Ruminantia. W: G. Cuvier & E. Griffith (red.): The animal kingdom: arranged in conformity with its organization. Cz. 4. London: G.B. Whittaker, 1827, s. 417. (ang.).
- ↑ C.H. Smith: Synopsis of the species of the class Mammalia. W: G. Cuvier & E. Griffith (red.): The animal kingdom: arranged in conformity with its organization. Cz. 5. London: G.B. Whittaker, 1827, s. 373. (ang.).
- ↑ W. Swainson: On the Natural History and Classification of Quadrupeds. London: Longman, Rees, Orme, Brown, Green, & Longman, and John Taylor, 1835, s. 279, seria: Cabinet cyclopaedia. Natural history. (ang.).
- ↑ B.H. Hodgson. Description of the Gauri Gau of the Nipal forest. „The Journal of the Asiatic Society of Bengal”. 6 (1), s. 499, 1837. (ang.).
- ↑ B.H. Hodgson. Classified catalogue of mammals of Nepal, corrected to end of 1841, first presented 1832. „Calcutta journal of natural history”. 2, s. 217, 1841. (ang.).
- ↑ a b J.E. Gray: List of the specimens of Mammalia in the collection of the British museum. London: The Trustees, 1843, s. 153. (ang.).
- ↑ J.A. Wagner: Supplementband. W: J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Cz. 4: Die Nager (zweiter Abschnitt), Bahnlücker, Einhufer, Dickhäuter und Wiederkäuer. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1844, s. 515. (niem.).
- ↑ R. Owen. Observations on certain Fossils from the Collection of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 3 (4), s. 96, 1876. (ang.).
- ↑ B.H. Hodgson. On various genera of ruminants. „The Journal of the Asiatic Society of Bengal”. 16 (2), s. 705, 1847. (ang.).
- ↑ H.F.P. Gervais & F. Ameghino: Los mamiferos fosiles de la America Meridional / Les mammifères fossiles de l’Amérique du Sud. Paris; Buenos Aires: F. Savy; Igon Hermanos, 1880, s. 130. (hiszp. • fr.).
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 3.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 5.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 6.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 7.
- ↑ O.P. Hay & H.J. Cook. Fossil vertebrates collected near, or in association with, human artifacts at localities near Colorado, Texas; Frederick, Oklahoma; and Folsom, New Mexico. „Proceedings of the Colorado Museum of Natural History”. 9 (2), s. 33, 1930. (ang.).
- ↑ J.D. Figgins. The bison of the western area of the Mississippi Basin. „Proceedings of the Colorado Museum of Natural History”. 12 (4), s. 18, 1933. (ang.).
- ↑ Ch. Frick. Horned ruminants of North America. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 69, s. 567, 1937. (ang.).
- ↑ H.J. Coolidge. The Indo-Chinese forest ox or kouprey. „Memoirs of the Museum of Comparative Zoölogy at Harvard College”. 54 (6), s. 425, 1940. (ang.).
- ↑ Skinner i Kaisen 1947 ↓, s. 197.
- ↑ Skinner i Kaisen 1947 ↓, s. 203.
- ↑ Skinner i Kaisen 1947 ↓, s. 219.
- ↑ a b H. Matsumoto & H. Mori. On the mammals of the very Late Pliocene fossiliferous zone at Kanamori, Hanaizumi, Nishi-iwai District, Province of Rikuchu. „Doubutsugaku zasshi”. 65 (6), s. 243, 1956. (ang.).
- ↑ a b J. Hernández Camacho & J. de Porta. Un nuevo Bóvido pleistocénico de Colombia: Colombibos atactodontus. „Boletín de Geología”. 5, s. 46, 1960. (hiszp.).
- ↑ C.C. Флеров: Древнейшие представители и история рода Bison. W: C.C. Флеров: Териология. Новосибирск: Наука, 1972, s. 82. (ros.).
- ↑ a b c Н.И. Бурчак-Лбрамович & A.K. Векуа: Новый представитель плейстоценновых быком из Восточной Грузии. W: Л.П. Татаров (red.): Палеотериология. Москва: Наука, 1994, s. 253–261. (ros.).
- ↑ a b c d e Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 180. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 322–324. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑ a b c d e C. Groves, D. Leslie, B. Huffman, R. Valdez, K. Habibi, P. Weinberg, J. Burton, P. Jarman & W. Robichaud: Family Bovidae (Hollow-horned Ruminants). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 573–580. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.).
- ↑ a b D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Bos. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-04-10]. (ang.).
- ↑ a b c d e Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 598–600. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 140.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 665.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 703.
- ↑ a b Palmer 1904 ↓, s. 137.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 136.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 554.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 138.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 311.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 291.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 542.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 3.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 5.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 6.
- ↑ Heude 1901 ↓, s. 7.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 238.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 247.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 252.
- ↑ Etymologia za: The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 200.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 51.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 110.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 207.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 139.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 93.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-11-29]. (ang.).
- ↑ a b Appendix 1. Extinct species. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 709. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ a b Appendix 2. Domestic species. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 711–712. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Home. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-07-12]. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Bison. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-11-02].
- ↑ C. Groves & P. Grubb: Ungulate Taxonomy. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2011, s. 110. ISBN 978-1421400938. (ang.).
- ↑ a b D.-D. Wu, X.-D. Ding, S. Wang, J.M. Wójcik, Y. Zhang, M. Tokarska, Y. Li, M.-S. Wang, O. Faruque, R. Nielsen, Q. Zhang & Y.-P. Zhang. Pervasive introgression facilitated domestication and adaptation in the Bos species complex. „Nature Ecology & Evolution”. 2 (7), s. 1139–1145, 2018. DOI: 10.1038/s41559-018-0562-y. (ang.).
- ↑ a b Z.T. Calamari. Total evidence phylogenetic analysis supports new morphological synapomorphies for Bovidae (Mammalia, Artiodactyla). „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 3970, s. 1–38, 2021. DOI: 10.5531/sd.sp.49. (ang.).
- ↑ R. Lydekker: Molar teeth and other remains of Mammalia. W: Geological Survey of India: Indian Tertiary and post Tertiary Vertebrata. T. 3. Cz. 1. Calcutta: Geological Survey Office, 1878, s. 30, seria: Memoirs of the Geological Survey of India, Palaeontologia Indica. (ang.).
- ↑ S.N. Rhoads. Notes on living and extinct species of North American Bovidae. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 49, s. 490, 1897. (ang.).
- ↑ J.M. Leidy. [Bez tytułu]. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 6, s. 117, 1852. (ang.).
- ↑ O. Mooser & W.W. Dalquest. Pleistocene mammals from Aguascalientes, central Mexico. „Journal of Mammalogy”. 56 (4), s. 815, 1975. DOI: 10.2307/1379653. (ang.).
- ↑ O.Ch. Marsh. Notice of some new vertebrate fossils. „The American journal of science and arts”. Third series. 14 (81), s. 252, 1877. (ang.).
- ↑ Н.К. Верещагин. Байкальский як (Роeрhagus baikаlensis N. Ver. sр. novа Маmmalia) из плейстoценовой фауны Восточной Сибири. „Доклады Академии Наук СССР”. 99 (3), s. 456, 1954. (ros.).
- ↑ E.F. von Schlotheim: Die Petrefactenkunde auf ihrem jetztigen Standpunkte durch die Beschreibung seiner Sammlung versteinerter und fossiler Überreste des Thier- und Pflanzenreichs der Vorwelt. Gotha: Becker, 1820, s. 10. (niem.).
- ↑ F.F. Masini F.F., I Bovini Villafranchiani dell’Italia, [w:] Praca doktorska, Modena: University of Modena and Florence, 1985, s. 54 (wł.).
- ↑ H. Matsumoto. On some fossil mammals from Ho-nan, China. „Science Reports of the Tohoku Imperial University”. 3 (1), s. 32, 1915. (ang.).
- ↑ Skinner i Kaisen 1947 ↓, s. 199.
- ↑ R. Harlan: Fauna Americana: being a Description of the Mammiferous Animals Inhabiting North America. Philadelphia: Anthony Finley, 1825, s. 273. (ang.).
- ↑ H. Matsumoto, H. Mori, S. Murai & H. Ozaki. On the discovery of the Upper Pliocene fossiliferous and culture bearing bed at Kanamori, Hanaizumi Town, Province of Rikuchu. „Bulletin of the National Science Museum, Tokyo”. 4, s. 287-324, 1959. (ang.).
- ↑ S. Tokunaga & N. Naora: Fossil remains excavated at Ku-Hsiang-Tung near Harbin, Manchoukuo. W: I. Matuzawa: Report of the First Scientific Expedition to Manchoukuo under the leadership of Shigeyasu Tokunaga, June-October 1933. Cz. 4. Tokyo: Institute of Scientific Research of Manchoukuo, 1939, s. 210. (jap. • ang.).
- ↑ A.V. Sher. An Early Quaternary bison population from Untermaßfeld: Bison menneri sp. nov. „Monographien des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz”. 40 (1), s. 105, 1997. (ang.).
- ↑ L. Rütimeyer. Die rinder der tertiär-epoche nebst vorstudien zu einer Natürlichen Geschichte der Antilopen. „Abhandlungen der schweizerischen paläontologischen Gesellschaft”. 4, s. 154, 1977. (niem.).
- ↑ P. Teilhard de Chardin & J. Piveteau. Les mammifères fossiles de Nihowan (Chine). „Annales de Paléontologie”. 19, s. 84, 1930. (fr.).
- ↑ E. Dubois. Das geologische Alter der Kendeng- oder Trinil-Fauna. „Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap”. 2e Série. 25, s. 1262, 1908. (niem.).
- ↑ C.E. Baer: De fossilibus mammalium reliquiis in Prussia. Typis Hartungianis: Königsberg, 1823, s. 27, 28. (łac.).
- ↑ Lydekker 1878 ↓, s. 119.
- ↑ L.H. von Bojanus. De uro nostrate eiusque sceleto commentatio. Scripsit et noris primigenii sceleto auxit. „Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosorum”. 13, s. 427, 1827. (łac.).
- ↑ Skinner i Kaisen 1947 ↓, s. 174.
- ↑ W. Freudenberg. Paläontologie. „Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Paläontologie”. 2, s. 133, 1910. (niem.).
- ↑ Lydekker 1878 ↓, s. 122.
- ↑ Л.H. Алексеева: К истории подсемейства Bovinae в эоплейстоцене Европейской части СССР. Кишинев: Палеонтология, геология и полезные ископаемые Молдавии, 1967, s. 125–142. (ros.).
- ↑ Н.К. Верещагин: Млекопитающие Кавказа. Ленинград: Труды зоологического института АН СССР, 1959, s. 448. (ros.).
- ↑ В.И. Громова. Новые материалы по четвертичной фауне Поволжья и по истории млекопитающих Европы и Северной Азии вообще. „Труды Комиссии по Изучению Четвертичного периода”. 2, s. 101, 1932. (ros.).
Bibliografia
- R. Lydekker: Crania of ruminants from the Indian Tertiaries. W: Geological Survey of India: Indian Tertiary and post Tertiary Vertebrata. T. 3. Cz. 1. Calcutta: Geological Survey Office, 1878, s. 88–171, seria: Memoirs of the Geological Survey of India, Palaeontologia Indica. (ang.).
- P.R. Heude. Essai sur les bovide’s sauvages de l’Indo-Chine Francaise. „Mémoires concernant l’histoire naturelle de l’Empire chinois”. 5 (1), s. 2–11, 1901. (fr.).
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).
- M.F. Skinner & O.C. Kaisen. The fossil bison of Alaska and preliminary revision of the genus. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 89 (3), s. 127–256, 1947. (ang.).
- H. Komosińska & E. Podsiadło: Ssaki kopytne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13806-8.