Daniel Kazimierz Narbutt
![]() | Ten artykuł dotyczy pijara. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku. |
![]() | |||
| |||
Kraj działania | |||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 3 stycznia 1738 | ||
Data i miejsce śmierci | 17 marca 1807 | ||
Miejsce pochówku | Radziwoniszki | ||
Wyznanie | katolicyzm | ||
Kościół | |||
Prezbiterat | 6 czerwca 1761 | ||
Odznaczenia | |||
![]() | |||
|
Daniel Kazimierz Narbutt lub Kazimierz Daniel Narbutt herbu Trąby (ur. 3 stycznia 1738 w Dokudowie koło Lidy, zm. 17 marca 1807 w Radziwoniszkach koło Lidy) – polski pijar, filozof, nauczyciel, tłumacz, profesor filozofii Collegium Nobilium pijarów w Warszawie.
Życiorys
Urodził się 3 stycznia 1738 w Dokudowie koło Lidy[1], jako syn Kazimierza, chorążego lidzkiego, i Marianny z Nowickich. Pierwsze nauki pobierał u pijarów (Szczuczyn) i tamże w roku 1755 wstąpił do ich zgromadzenia. Wówczas to przyjął imię Kazimierz (imię chrzestne: Daniel). Nowicjat rozpoczął w Lubieszowie, a następnie podjął studia filozoficzne w Dąbrowicy, a począwszy od roku 1759 studiował na wileńskiej uczelni, filozofię i matematykę (pod kierunkiem M. Dogiela). Po 4-letnim pobycie w Rzymie (studia), 6 czerwca 1761, otrzymał tam święcenia kapłańskie. Po powrocie do Polski nauczał historii, wymowy i języka francuskiego w Dąbrowicy (był tam prefektem). Nieco później przeniósł się do Wilna, gdzie wykładał filozofię w tamtejszym Collegium Nobilium. Był także guwernerem synów M. Brzostowskiego (podskarbi wielki litewski) i przebywał z nimi do roku 1774 w Paryżu. Wkrótce powrócił do Polski i zamieszkał przy M. Czartoryskim (kanclerz wielki litewski). Niedługo potem uzyskał doktorat praw w Krakowie, wystąpił z zakonu i otrzymał opactwo paradyskie. W latach 1775–1799 proboszcz w Radzyminie. Współpracownik właścicielki Radzymina, Eleonory księżnej Czartoryskiej. Był działaczem Komisji Edukacji Narodowej, przewodniczącym Wydziału do Spraw Szkół i Ksiąg Elementarnych. Był członkiem konfederacji targowickiej, w 1792 roku powołany przez konfederację generalną do zasiadania w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych.[2] Był kawalerem orderu św. Stanisława (1793).
Król Polski Stanisław August Poniatowski zamierzał go mianować pierwszym biskupem mającej powstać diecezji grodzieńskiej. Jednak w wyniku rozbiorów nie doszło do powstania diecezji[3].
Twórczość
Autor podręcznika Logika, czyli rozważania i rozsądzania rzeczy nauka, ....
Ważniejsze dzieła
- Logika, czyli rozważania i rozsądzania rzeczy nauka, według której każdy ma we wszystkim prawdy dochodzić i strzec się fałszu, Wilno 1769 (dedykowane B. K. Brzostowskiemu); wyd. następne: wyd. 2 zmienione Wilno 1775; Wilno 1782; Wilno 1791; 1799(?); przedmowę przedr. Z. Florczak, L. Pszczołowska w: Ludzie Oświecenia o językach i stylu t. 2, Warszawa 1958
- Z filozofii wybrane zdania, które Najjaśniejszemu Stanisławowi Augustowi... przypisane, dowodzili i utrzymywali publicznie Stefan Wereszczaka... i Stanisław Godlewski... uczący się filozofii w Konwikcie Szlacheckim Wileńskim Ks. Ks. Scholarum Piarum pod nauczycielem Kazimierzem Narbuttem...,[4] Wilno 1771, (autorstwo uzasadnił O. Narbutt)
- Examen prospektu: Éléments d'Histoire naturelle..., rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 5335; wyd. J. Lubieniecka pt. Cel i metoda nauczania przyrody w: Reforma programu szkolnego Komisji Edukacji Narodowej. Wybór źródeł, Warszawa (1962)
- Ułatwienie wątpliwości wyrażonych in Actis Eruditorum Lipsiensibus względem niektórych Artykułów Programma Prześw. Komisji Edukacji, publikowanego na książki elementarne do szkół wojewódzkich, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 5335; wyd. Z. Florczak, L. Pszczołowska w: Ludzie Oświecenia o językach i stylu t. 2, Warszawa 1958
- O rozkładzie godzin szkolnych (projekt na Rozporządzenie nauk w szkołach wojewódzkich z października 1777 r.); O matematyce (uwagi o prospekcie L'Huilliera); O nauce moralnej (z zespołu: Uwagi Towarzystwa względem ułożenia programma na książki elementarne...), rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. E. 26; zniszczone w roku 1944
- Wizyta szkół przez wizytatora akademickiego; O szkołach parafialnych; rozdziały w zbiorze: Projekt. Ustawy Komisji Edukacji Narodowej dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej przepisane, Warszawa 1781; wyd. następne zmienione i poprawione pt. Ustawy..., Warszawa 1783 (tu: rozdz. IV: Wizyta zgromadzeń akademickich i szkół narodowych; rozdz. XXII: Szkoły parafialne); także wydawane parokrotnie, m.in. przedrukował je: J. Lewicki w: Ustawodawstwo szkolne za czasów Komisji Edukacji Narodowej..., Kraków 1925; S. Tync w: Komisja Edukacji Narodowej, Wrocław (1954) "Biblioteka Narodowa" seria I, nr 126
- O logice; O fizyce (Uwagi o prospektach...), rękopis; inform. Protokoły posiedzeń Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych 1775-1792, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1908
- Słownik geograficzny świata antycznego. (Praca zlecona przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych), inform. Protokoły posiedzeń Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych 1775-1792, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1908.
Według Estreichera (XXIII, 39): Lubił poezję, dużo zatem napisał wierszy i przełożył z włoskiego: kilka poezji swoich pomieścił w "Monitorze Warszawskim" i "Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych" – ale bezimiennie. Informację tę G. Korbut opatrzył znakiem zapytania. Badania bardziej szczegółowe nie ujawniły dotąd (do lipca 1968) jakichkolwiek utworów K. Narbutt na łamach ww. czasopism. Autorem wierszy w "Zabawach..." był natomiast jego bratanek, Wojciech Narbutt.
Przekłady
- Fryderyk II król pruski: Nauka żołnierska króla pruskiego dla jego generałów dana. Z niemieckiego wytłumaczona na francuski język przez P. Faesch, obersz-lejtnanta wojsk saskich, a teraz na polski, Wilno 1771, (dedykowana M. Kazimierzowi Ogińskiemu)
- La Religion chrétienne méditée, przekł. z francuskiego powst. około roku 1774, rękopis zaginął, (inform. A. Moszyński)
- Évangile méditée, przekł. z francuskiego powst. około roku 1774, rękopis zaginął, (inform. A. Moszyński).
Listy
- Listy do różnych adresatów, m.in. do Stanisława Augusta z roku 1771 i okresu Sejmu Czteroletniego, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 647, s. 205-211; sygn. 734, s. 903-904; fascimile listu w sprawie biskupstwa grodzieńskiego ogł. O. Narbutt.
Opracowania (monografie)
- O. Narbutt: O pierwszym polskim podręczniku logiki. Z rozważań nad filozofią Oświecenia, Łódź 1958, "Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział I" nr 33 (z bibliografią).
Przypisy
- ↑ według innych źródeł Narbutt urodził w Krupie koło Lidy – T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 369.
- ↑ Korwin [Kossakowski] S., Trzeci Maj i Targowica, Kraków 1890, s. 138.
- ↑ Grodno, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 831 .
- ↑ KazimierzK. Narbut KazimierzK., Z filozofii wybrane zadania..., wyd. 1771. [online], polona.pl [dostęp 2018-08-01] .
Bibliografia
- Irena Stasiewicz-Jasiukowa: Kazimierz Narbutt (1738-1807), Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk SZ „Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej”, Warszawa – Lida 2004
- T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 369-371.
Linki zewnętrzne
- НАРБУТ Казімір (biał.)
- PWN: 3945767
- VLE: kazimieras-narbutas