Ernest Sym

Ernest Sym
Data i miejsce urodzenia

14 czerwca 1893
Niepołomice

Data i miejsce śmierci

25 sierpnia 1950
Warszawa

profesor nauk chemicznych
Specjalność: biochemia, enzymologia
Alma Mater

Politechnika Lwowska
Uniwersytet Warszawski

Doktorat

1932

Habilitacja

1934

Profesura

1937

Nauczyciel akademicki
Uczelnia

Uniwersytet Warszawski
Politechnika Gdańska
Akademia Lekarska w Gdańsku

Ernest Aleksander Sym (ur. 14 czerwca 1893 w Niepołomicach k. Krakowa, zm. 25 sierpnia 1950 w Warszawie) – polski biochemik, enzymolog. Badał mechanizm katalizy enzymatycznej zachodzącej przy udziale lipaz.

Życiorys

Urodził się w rodzinie Antoniego, inżyniera leśnika, i Julianny Anny z domu Seppi[1][2]. Jego braćmi byli: młodszy o 3 lata Karol Antoni Juliusz, późniejszy gwiazdor filmowy (znany jako Igo Sym) i Alfred Aleksander (1894–1973) – podporucznik kapelmistrz Wojska Polskiego, który po wojnie osiedlił się w Austrii i tam zrobił karierę jako kompozytor muzyki poważnej.

W latach 1896–1904 mieszkał w Innsbrucku, gdzie ukończył szkołę powszechną. Młodość spędził we Lwowie, ucząc się w tamtejszym gimnazjum realnym (matura w 1912). W latach 1912–1914 odbył służbę w austriackiej marynarce wojennej, po czym walczył w wojnie światowej. W roku akademickim 1917/1918 rozpoczął studia na Wydziale Chemicznym Politechniki Lwowskiej. Jednocześnie do 1920 pracował jako chemik we lwowskiej Fabryce Wód Mineralnych i Mydła. Następnie służył w Wojsku Polskim w stopniu starszego kanoniera. W 1922 został przyjęty na pierwszy rok studiów w Lwowskiej Akademii Weterynaryjnej.

W 1925 przeniósł się do Warszawy, gdzie kontynuował studia weterynaryjne i chemiczne na UW, a w 1927 zaczął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym tej uczelni. W 1927 – na dwa lata przed uzyskaniem dyplomu lekarza weterynarii – u prof. Stanisława Przyłęckiego (kierownika Zakładu Chemii Fizjologicznej Wydziału Weterynaryjnego) rozpoczął owocne badania nad enzymami grupy esteraz.

W 1930 wyjechał na staże zagraniczne (jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej):

W 1932 otrzymał stopień doktora filozofii w dziedzinie chemii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW, w październiku 1933 odbyło się jego kolokwium habilitacyjne, a w 1934 otrzymał zatwierdzenie habilitacji. W tymże roku zaczął samodzielnie kierować Zakładem Chemii Ogólnej i Fizjologicznej Wydziału Weterynarii UW. W 1937 otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego.

Na kilka lat przed II wojną światową przestawił się na badania w dziedzinie metabolizmu prątków gruźlicy, pracując w Miejskim Sanatorium w Otwocku. Kontynuował je w latach wojny w fabryce farmaceutycznej Nasierowskiego (1940–1941) oraz kierując działem chemii Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, gdzie prowadził głęboko zakonspirowaną pracę badawczą i dydaktyczną. W czasie okupacji prowadził też nielegalną produkcję materiałów wybuchowych, zapalających, paliw, a także toksyn bakteryjnych dla AK. Brał udział w powstaniu warszawskim[1] w Zgrupowaniu „Krybar”, ps. dr Tulski. 5 września 1944 wywieziony z ludnością cywilną do obozu w Pruszkowie, uciekł z transportu. Początkowo ukrywał się w Grodzisku Mazowieckim, od grudnia 1944 do stycznia 1945 w Iłży[2].

W marcu i kwietniu 1945 zaczął tworzyć w Łodzi Zakład Chemii Lekarskiej, który wszedł w skład utworzonego później Uniwersytetu Łódzkiego jako Katedra Chemii Ogólnej i Fizjologicznej Wydziału Lekarskiego. Jednocześnie kierował działem chemii Państwowego Zakładu Higieny, przeniesionego tymczasowo do Łodzi.

Grób Ernesta Syma na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (marzec 2012)

W październiku 1946 przeniósł się do Gdańska, gdzie do 1950 był profesorem chemii na dwóch uczelniach: Politechnice Gdańskiej (przejął kierownictwo Zakładu Chemii Spożywczej, stworzonego przez Wacława Szybalskiego) oraz na Wydziale Farmaceutycznym Akademii Lekarskiej). Był też kierownikiem działu naukowego Instytutu Medycyny Morskiej i Tropikalnej[3], stworzonego przez prof. Jerzego Morzyckiego. W 1950 przeniósł się do Warszawy, by objąć utworzoną dla niego 5 maja 1950 Katedrę Chemii Ogólnej w Akademii Medycznej.

W 1950 otrzymał Państwową Nagrodę Naukową II stopnia w dziedzinie nauk lekarskich za prace z zakresu biochemii, ważne dla zwalczania gruźlicy[4].

Dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy z Marią z domu Lewińską, żołnierką AK, ps. Stasia, która poległa 6 września 1944 w czasie powstania warszawskiego; po raz drugi się ożenił z Janiną z domu Langer (1918–1981). Jego syn Antoni Jan (1946–2021), był profesorem nauk fizycznych UW[2][5].

Zginął w wypadku samochodowym na przedmieściach Warszawy, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 132-6-18)[6].

Materiały archiwalne Ernesta Syma znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-40[7].

Dokonania naukowe

W latach 1928–1950 opublikował ponad 50 publikacji naukowych. Badał kinetykę reakcji enzymatycznych, wykazując, m.in., że esterazy i lipazy są to zasadniczo te same enzymy.

Pracował nad aktywnością hydrolityczną, a szczególnie syntetyczną lipaz. Badając czynniki przyspieszające działanie esteraz, stwierdził, że zwiększają one rozpuszczalność kwasów tłuszczowych w wodzie. To skłoniło go do badania wpływu rozpuszczalników organicznych na reakcje esteraz i doprowadziło do jego największego odkrycia, że enzymy są aktywne nawet w prawie czystych rozpuszczalnikach organicznych. W tytułach swoich prac w latach 1936–1937 wyraźnie podkreślał wpływ rozpuszczalników organicznych na syntezę estrów przez esterazy.

Zajmował się m.in.

  • katalizą esterazową,
  • syntezą estrów (wysunął oryginalną hipotezę mechanizmu katalizy esterazowej, polegającej na aktywowaniu alkoholu i estru przez protonowanie)
  • metabolizmem prątków gruźlicy
  • stworzył podstawy nowej dziedziny – enzymologii, opartej na biokatalicznym działaniu esteraz w środowiskach niewodnych, na czym opiera się cały nowy światowy przemysł syntezy estrów
  • badał kinetykę reakcji enzymatycznych, wykazując, m.in., że esterazy i lipazy są to zasadniczo te same enzymy
  • pracował nad aktywnością hydrolityczną, a szczególnie syntetyczną lipaz
  • badając czynniki przyspieszające działanie esteraz, stwierdził, że zwiększają one rozpuszczalność kwasów tłuszczowych w wodzie, co skłoniło go do badania wpływu rozpuszczalników organicznych na reakcje esteraz i doprowadziło do największego odkrycia, że enzymy są aktywne nawet w prawie czystych rozpuszczalnikach organicznych.

Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i PAU.

Upamiętnienie

Od 2002 Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej przyznaje nagrodę dla młodych naukowców imienia Ernesta Syma[2].

Przypisy

  1. a b Powstańcze Biogramy - Ernest Sym [online], www.1944.pl [dostęp 2024-08-24]  (pol.).
  2. a b c d SYM ERNEST ALEKSANDER, profesor Politechniki Gdańskiej i Akademii Medycznej – Encyklopedia Gdańska [online], gdansk.gedanopedia.pl [dostęp 2024-08-24] .
  3. Opis Instytutu Medycyny Morskiej
  4. Przyznanie Państwowych Nagród Naukowych i Artystycznych. „Nowa Kultura”. Rok I, Nr 19, s. 2, 6 siernia 1950. Warszawa: Związek Literatów Polskich. [dostęp 2024-08-24]. 
  5. Fizykoteka - wirtualne muzeum wydziału fizyki UW [online], fizykoteka.fuw.edu.pl [dostęp 2024-08-24] .
  6. Cmentarz Stare Powązki: ERNEST SYM, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2024-08-24] .
  7. Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-01-03].

Linki zewnętrzne

  • Władysław Kraus – Czy biokataliza ma polskie korzenie?
  • Wspomnienia prof. Wacława Szybalskiego
  • Reprezentanci nauk medycznych, zmarli członkowie AU w Krakowie, PAU, TNW i PAN
  • ISNI: 0000000016948737
  • VIAF: 57661149
  • GND: 128302437
  • PLWABN: 9810677412505606
  • NUKAT: n2010177489