Hélène Bertaux
![]() Hélène Bertaux 1864 przy projekcie fontanny dla miasta Amiens, fot. Étienne Carjat | |||
Data i miejsce urodzenia | 4 lipca 1825 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 20 kwietnia 1909 | ||
Narodowość | Francja | ||
Język | francuski | ||
Dziedzina sztuki | rzeźba | ||
![]() Faksymile Hélène Bertaux | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Le_Petit_Palais_-_H%C3%A9l%C3%A8ne_Bertaux_-_Psych%C3%A9_sous_l%27empire_du_myst%C3%A8re_-_006.jpg/240px-Le_Petit_Palais_-_H%C3%A9l%C3%A8ne_Bertaux_-_Psych%C3%A9_sous_l%27empire_du_myst%C3%A8re_-_006.jpg)
Hélène Bertaux ur. jako Joséphine Charlotte Hélène Pilate[1] (ur. 4 lipca 1825 w Paryżu, zm. 20 kwietnia 1909 w Saint-Michel-de-Chavaignes, departament Sarthe) – francuska rzeźbiarka i sufrażystka. Walczyła o prawo kobiet do studiowania w uczelniach artystycznych.
Życiorys
Od dwunastego roku życia uczyła się rzeźby w warsztacie Pierre'a Héberta, a potem u Augustina Dumonta (1801-1884) zdobywcy Grand Prix de Rome w dziedzinie rzeźby z 1823 i profesora Szkoły Sztuk Pięknych od 1864[2]. Jej bratem był rzeźbiarz Pierre-Eugène-Émile Hébert. W 1849 roku zadebiutowała portretem pod pseudonimem Allélit (jej pierwszym mężem był Augustin-François Allélit(inne języki)). Od 1854 podpisywała się jako Madame Léon Bertaux, nazwiskiem drugiego męża Léona Bertaux(inne języki), który również był rzeźbiarzem.
W 1863 wystawiła w Salonie dużą płaskorzeźbę z brązu zatytułowaną Wniebowzięcie Marii (Vannes, muzeum Cohue), za którą otrzymała wyróżnienie. W 1864 stworzyła akt przedstawiający młodego galijskiego jeńca Jeune gaulois Prisonnier (Nantes, Muzeum Sztuk Pięknych). Kobiety nie miały wtedy możliwości studiowania aktów i anatomii. Akt ten jest jednym z najstarszych aktów męskich, wyrzeźbionych przez kobietę[3][4]. Dzięki tej pracy, za którą zdobyła swój pierwszy medal na Salonie, dała się poznać jako prawdziwa profesjonalna rzeźbiarka.
W 1873 wystawiła Młodą dziewczynę w kąpieli (Jeune fille au bain, Chalon-sur-Saône, muzeum Vivant-Denon), rzeźba została nagrodzona medalem I klasy przez Wydział Oświaty Publicznej i Sztuk Pięknych.
Jej rzeźba Psyche pogrążona w tajemnicy (Psyché sous l'empire du mystère, Sète, muzeum Paula Valéry'ego) została wystawiona na Wystawie Światowej w Paryżu w 1889, gdzie otrzymała złoty medal I klasy (jako pierwsza kobieta-rzeźbiarka)[3].
XIX wieku otrzymała liczne zamówienia monumentalne, m.in. na fontannę dla miasta Amiens (rzeźba była największą jak dotąd rzeźbą wykonaną przez kobietę[5]), na dwie płaskorzeźby do dekoracji zewnętrznej Luwru, na trzy figury do neogotyckiego kościoła Saint-Laurent w Paryżu, na dwa popiersia dla Opéry Garnier i wreszcie na alegorię rzeźby zamówioną przez Ministerstwo Sztuk Pięknych na elewację w Grenoble[2].
Brała czynny udział w wielkiej Międzynarodowej Wystawie w Chicago w 1893 roku[4].
Uczennicą Bertaux była Tola Certowicz, która po powrocie do Polski z Paryża, postanowiła wzorem swojej nauczycielki założyć w Krakowie Szkołę Sztuk Pięknych dla Kobiet, które chciały zostać rzeźbiarkami.
W 1890 i 1892 zgłosiła się do Instytutu z prośbą o przyznanie jej tytułu profesora. Pomimo posiadania odznaczeń i tytułów Oficera Akademii i Oficera Nauczania Publicznego nie wyrażono zgody na jej prośby[2].
W 1896 została członkinią jury rzeźby Salonu des Artistes Français, jako jedyna kobieta[4].
Zmarła w wieku 83 lat w Saint-Michel-de-Chavaignes, w Château de Lassay, XV-wiecznym zamku, który kupiła w 1897 roku. Została pochowana na cmentarzu Saint-Michel-de-Chavaignes.
Historyczka sztuki Ellen Thormann napisała o niej w 1993 roku: „Rzeźbiarka Helene Bertaux (1825-1909) jest najbardziej wpływową i odnoszącą sukcesy osobowością we wdrażaniu praw kobiet w sztukach wizualnych”.
W 2023 jej rzeźba Psyche pogrążona w tajemnicy została zaprezentowana na wystawie Bez gorsetu. Camille Claudel i polskie rzeźbiarki XIX wieku w Muzeum Narodowym w Warszawie (kuratorka dr Ewa Ziembińska)[6].
Starania o prawo do studiowania kobiet w École des Beaux-Arts w Paryżu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Sculptuur_van_H%C3%A9l%C3%A8ne_Bertaux_in_het_Mus%C3%A9e_du_Luxembourg_te_Parijs%2C_voorstellende_Psyche_Paris%2C_Luxembourg_Psych%C3%A8_sous_le_myst%C3%A8re_par_Bertaux_%28titel_op_object%29%2C_RP-F-00-8903.jpg/240px-thumbnail.jpg)
W czasach Bertaux kobiety były postrzegane jedynie jako modelki, a nie samodzielne artystki. Szkoły sztuk pięknych były dla nich zamknięte, odmawiano im posiadania talentu, z czym nie zgadzała się Bertaux. W 1873 otworzyła pierwszą prywatną pracownię rzeźby i rysunku dla kobiet (przy rue du Faubourg-Saint-Honoré 223). W 1880 otworzyła szkołę dla kobiet (przy 147 avenue de Villiers), a w 1881 roku założyła Związek Kobiet Malarek i Rzeźbiarek (Union des femmes Peintres et Sculpteurs), którego była pierwszą prezeską do 1894 r. Dzięki związkowi wiele kobiet artystek miało okazję pokazać swoje prace na organizowanych tam wystawach[2][7]. Opowiadała się za przyjmowaniem kobiet do „Ecole des Beaux-Arts”. W 1889 napisała wniosek o utworzenie osobnej, odrębnej dla kobiet klasy. W grudniu 1889 roku jej wniosek poparło zgromadzenie Związku Malarzy. W 1890 roku akademia odpisała, informując, że z powodów finansowych nie jest to możliwe. W 1896 roku kobiety mogły korzystać z biblioteki i uczęszczać na niektóre wykłady (perspektywa, historia sztuki, anatomia).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Anonyme-1889-Madame_L%C3%A9on_Bertaux_%281825-1909%29.jpg/220px-Anonyme-1889-Madame_L%C3%A9on_Bertaux_%281825-1909%29.jpg)
Dzięki staraniom Hélène Bertaux w kolejnym roku kobiety otrzymały pozwolenie na zdawanie egzaminów wstępnych do Państwowej Szkoły Sztuk Pięknych (École des Beaux-Arts) w Paryżu oraz na pracę specjalnie dla nich zorganizowanych kursach malarstwa i rzeźby. Przyjęcie kobiet wywołało protesty uliczne studentów, którzy przestraszali się konkurencji. W wyniku tych protestów zamknięto akademię, ale ponowne otwarcie nie wykluczyło już kobiet[8]. Od 1903 kobiety-artystki mogły brać udział w Prix de Rome[3].
Przypisy
- ↑ Collections Online | British Museum [online], www.britishmuseum.org [dostęp 2023-05-23] .
- ↑ a b c d Bertaux Hélène [online], www.culture.gouv.fr [dostęp 2023-05-23] (ang.).
- ↑ a b c Mains d'art - Qui était Hélène Bertaux ? [online], web.archive.org, 14 maja 2014 [dostęp 2023-05-23] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-14] .
- ↑ a b c Hélène Bertaux (1825-1909) [online], www.culture.gouv.fr [dostęp 2023-05-23] (fr.).
- ↑ Hélène Bertaux, sculptrice, vue par Étienne Carjat - Histoire analysée en images et œuvres d’art [online], L'histoire par l'image [dostęp 2023-05-23] (fr.).
- ↑ "Bez gorsetu. Camille Claudel i polskie rzeźbiarki XIX wieku" w Muzeum Narodowym w Warszawie [galeria] [online], Culture.pl [dostęp 2023-05-23] (pol.).
- ↑ Nagranie o Hélène Bertaux przygotowane przez MNW.
- ↑ L’entrée des femmes à l’Ecole des Beaux-Arts [online], 31 lipca 2018 [dostęp 2023-05-23] (fr.).
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia prac Bertaux w zbiorach muzeów francuskich (Mona Lisa).