Hurma
![]() Diospyros lotus | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | wrzosowce | ||
Rodzina | hebankowate | ||
Rodzaj | hurma | ||
Nazwa systematyczna | |||
Diospyros L. Sp. Pl. 1057. 1 Mai 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Diospyros lotus L.[4] | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Diospyros_kaki3.jpg/220px-Diospyros_kaki3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Persimmon-oliv1.jpg/220px-Persimmon-oliv1.jpg)
Hurma, hebanek, hebanowiec[5][6], kaki, sharon, szaron, szarona, persymona (Diospyros L.) – rodzaj roślin drzewiastych z rodziny hebankowatych. Obejmuje ok. 740 gatunków[3]. Występują one w strefie międzyzwrotnikowej, głównie w Azji (zwłaszcza w południowych Chinach[7]) i na obu kontynentach amerykańskich o klimacie tropikalnym i subtropikalnym[8]. Niektóre gatunki sięgają stref umiarkowanych rosnąc w Argentynie i Chile, południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, w rejonie Kaukazu i w Azji Wschodniej[9][3]. Występują w różnych siedliskach i formacjach, zwykle w lasach i na terenach skalistych[10], w klimacie wilgotnym lub okresowo suchym, zwykle na terenach nizinnych lub na średnich wysokościach[9].
Szereg gatunków ma duże znaczenie użytkowe. Dla jadalnych owoców rozprzestrzenione w uprawie zostały zwłaszcza hurma wschodnia D. kaki i hurma kaukaska D. lotus[10]. Cenionego surowca drzewnego, zwanego hebanem lub drewnem hebanowym[11], dostarcza zwłaszcza hurma hebanowa D. ebenum[10], ale też inne gatunki z tego rodzaju[11].
Morfologia
- Pokrój
- Duże krzewy i drzewa osiągające do 25 m wysokości[10]. Kora zwykle ciemna – ciemnobrązowa do czarnej[10]. Końce części gałązek czasem rosną w formie cierni[7].
- Liście
- Skrętoległe, sezonowe lub zimozielone. Blaszka pojedyncza, jajowata, całobrzega[10]. Nierzadko drobno punktowana (zawiera przejrzyste lub wgłębione gruczołki)[7], często skórzasta i błyszcząca, czasem, zwłaszcza od spodu owłosiona[9]. Ogonki liściowe nierzadko ogruczolone[9].
- Kwiaty
- Zwykle rozdzielnopłciowe[7][10] (rośliny są dwupienne lub poligamiczne – na tych samych okazach występują zarówno kwiaty obu płci, jak i obupłciowe)[7]. Kwiaty męskie wyrastają zebrane po kilka–kilkanaście w wierzchotkach, kwiaty żeńskie są zwykle pojedyncze[9]. Kwiaty są drobne i zwisają osadzone na krótkich szypułkach[10]. Działki kielicha są cztery, zielone, powiększają się wraz z rozwojem owocu[10]. Płatki korony są rozpostarte lub zrośnięte w dolnej części, na końcach odgięte do tyłu[8][10], barwy białej, żółtej lub czerwonobrązowej[10]. Pręcików jest 8–20. Zalążnia powstaje z 8 zrośniętych owocolistków, na których rozwija się jeden lub dwa zalążki[10].
- Owoce
- Jagody soczyste lub mączyste do skórzastych, zawierające zwykle 1–10 spłaszczonych nasion[7] (na roślinach żeńskich rosnących bez okazów męskich w sąsiedztwie owoce są zwykle pozbawione nasion[10]). Dojrzałe owoce u różnych gatunków mają barwę żółtą, pomarańczową, czerwoną, fioletową, brązową lub czarną[9].
Anatomia i cechy fitochemiczne
Rośliny o bardzo twardym drewnie[9].
Niedojrzałe owoce hurmy zawierają taninę szibuol[12], która ulega polimeryzacji przy kontakcie z kwasem. W razie spożycia dużych ilości (w przypadku człowieka około 1 kg)[13][14], polimeryzacja taka może nastąpić w żołądku i doprowadzić do powstania bezoaru[15]. Ponad 85% fitobezoarów (diospyrobezoarów) powstaje po spożyciu niedojrzałych owoców hurmy[16][17][18]. Depolimeryzację diospyrobezoaru pod wpływem Coca-Coli zgłosili japońscy naukowcy[19]. Padnięcia z powodu zjedzenia dużej ilości owoców rejestrowano w przypadku wielu gatunków ptaków i ssaków, w tym rzadko także koni[20].
Nazewnictwo
Naukowa nazwa rodzaju pochodzi od słów Διός Dios, dopełniacza od Ζεύς Zeus[21], oraz πυρός pyros, oznaczającego pszenicę[22] – tak starożytni Grecy określali owoc miejscowej hurmy kaukaskiej. Niekiedy bywa ona błędnie tłumaczona jako „ogień Zeusa” (przez podobieństwo do stgr. πῦρ pyr „ogień”[23]). Angielska nazwa hurmy, persimmon – spolszczona jako „persymona” – wywodzi się z języka Algonkinów, Indian północnoamerykańskich, i oznacza „suchy owoc”[24].
Systematyka
- Synonimy[25]
Cargillia R. Br., Cavanillea Desr., Ebenus Kuntze, Embryopteris Gaertn., Guaiacana Duhamel, Idesia Scop., Maba J. R. Forst. & G. Forst., Mabola Raf., Macreightia A. DC., Noltia Thonn., Paralea Aubl., Pimia Seem., Rhaphidanthe Hiern ex Gürke, Ropourea Aubl., Royena L., Tetraclis Hiern
- Pozycja systematyczna według APweb (2001...)
Rodzaj należący do rodziny hebankowatych Ebaceae Gürcke in Engl. & Prantl, która wraz z kladem siostrzanym pierwiosnkowatymi Primulaceae należą do rzędu wrzosowców (Ericales), kladu astrowych (rosids)[2].
- Wykaz gatunków
Rodzaj obfituje w gatunki, przy czym w zależności od ujęcia zawiera różną ich liczbę i taksonów niższego rzędu. Według „The Plant List” rodzaj liczy 742 gatunki o zaakceptowanych nazwach, a łącznie nazw gatunków (włączając synonimy) zarejestrowano 1257[26]. Według bazy „The Plants of the World online” gatunków jest 739[3].
Osobny artykuł: Lista gatunków z rodzaju hurma.
Zastosowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Persimmon_American3_Asit.jpg/220px-Persimmon_American3_Asit.jpg)
Drzewo owocowe
Owoce kilku gatunków hurmy są jadalne: Diospyros kaki, D. digyna, D. lotus i D. virginiana.
Najbardziej rozpowszechnione w uprawie i ofercie handlowej są owoce pochodzącej z Chin, a współcześnie szeroko rozprzestrzenionej w uprawie, hurmy wschodniej D. kaki – występujące pod nazwą handlową „kaki” albo „sharon”. Owoc jest czerwonopomarańczowy, o średnicy od 1,5 do 9 cm i przypomina pomidor, z czterema listkami po spodniej stronie. Miąższ jest lekko twardawy, bardzo słodki i ma konsystencję galaretowatą. Owoce są jadalne zanim w pełni dojrzeją, ale pełnię smaku uzyskuje się, dopiero gdy zmiękną po zerwaniu. Owoce kultywaru hurmy wschodniej D. kaki ‘Triumph’ nazywane są „owocem Szarona” (od równiny Szaron w Izraelu, skąd wywodzi się ten kultywar). Regularna konsumpcja tego owocu ma obniżyć ryzyko arteriosklerozy i ataków serca[27].
Hurma kaukaska Diospyros lotus, pochodzi z południowo-zachodniej Azji i południowo-wschodniej Europy. Owoc tego gatunku był znany już wśród starożytnych Greków jako „owoc bogów” („Dios pyros”). Jest bardzo słodki zwłaszcza spożywany po wysuszeniu[10].
Hurma amerykańska (Diospyros virginiana) pochodzi z rejonu środkowo-wschodniej Ameryki Północnej. Ma większą zawartość wapnia i witaminy C niż odmiany azjatyckie[28].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-12] (ang.).
- ↑ a b c d Diospyros L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-08-31].
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-03-10].
- ↑ Encyklopedia Powszechna PWN. T. 2. G-M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 178.
- ↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ a b c d e f Diospyros Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-08-31].
- ↑ a b GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b c d e f g Diospyros Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-08-31].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 178. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 34.
- ↑ Fumiaki Nakatsubo, Kenichi Enokita, Koji Murakami, Keizo Yonemori, Akira Sugiura, Naoki Utsunomiya, Suranant Subhadrabandhu: „Chemical structures of the condensed tannins in the fruits of Diospyros species.” Journal of Wood Science, 2005, 48 (5), 414-418; DOI: 10.1007/BF00770702/.
- ↑ Persimmonpudding.com.
- ↑ Altinli E., Saribeyoglu K., Uras C: „Laparoscopic extirpation of a large gastric diospyrobezoar.” Case Rep Clin Pract Rev, 2004, 5, 503–505.
- ↑ Verstanding AG, Bauch K, Bloom R, Hadas I, Libson E: „Small-bowel phytobezoars: detection with radiography.” Radiology, 1989;172:705-707.
- ↑ C. W. Delia: „Phytobezoars (diospyrobezoars). A clinicopathologic correlation and review of six cases.” Arch Surg. 1961, Apr (82), 579-583.
- ↑ The Merck Manuals Online Medical Libraries,Section: Gastrointestinal Disorders, Subject: Bezoars and Foreign Bodies, Topic: Bezoars.
- ↑ Merck Manual, Rahway, New Jersey, Sixteenth Edition, Gastrointestinal Disorders, Section 52, page 780.
- ↑ Hayashi, Kazuki; Ohara, Hirotaka; Naitoh, Itaru; Okumura, Fumihiro; Andoh, Tomoaki; Itoh, Takafumi; Nakazawa, Takahiro; Joh, Takashi (2008). „Persimmon bezoar successfully treated by oral intake of Coca-Cola: a case report”. Cases Journal, 2008, 1, 385. doi:10.1186/1757-1626-1-385.
- ↑ C. A. Cummings, K. J. Copedge, A. W. Confer. Equine Gastric Impaction, Ulceration, and Perforation Due to Persimmon (Diospyros Virginiana) Ingestion. „J Vet Diagn Invest”. 9, s. 311-313, 1997. DOI: 10.1177/104063879700900315.
- ↑ Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Διός [online], www.perseus.tufts.edu [dostęp 2021-02-28] .
- ↑ πυρός – WordSense Dictionary [online], www.wordsense.eu [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- ↑ πῦρ – WordSense Dictionary [online], www.wordsense.eu [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- ↑ Mish, Frederic C., Editor in Chief Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary Springfield, Massachuetts, U.S.A.:1984--Merriam-Webster Page 877.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
- ↑ The Plant List (2010). Version 1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/ (accessed 18th June).
- ↑ Sharon fruit reduce heart attacks by James Chapman, Daily Mail.
- ↑ Według badań amerykańskiego instytutu USDA Nutrient Data Laboratory (poszukiwać „persimmon”).
- LNB: 000343630
- Britannica: plant/Diospyros
- БРЭ: 4672422
- SNL: Diospyros
- DSDE: ibenholt
- EoL: 40060
- Flora of China: 110299
- Flora of North America: 110299
- GBIF: 3030169
- identyfikator iNaturalist: 83434
- IPNI: 14446-1
- ITIS: 23853
- NCBI: 13492
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:326017-2
- Tela Botanica: 104563
- identyfikator Tropicos: 40031908
- USDA PLANTS: DIOSP
- identyfikator taksonu Fossilworks: 54724
- CoL: 8VWZ8