Jan Jurkowski
Data i miejsce urodzenia | ok. 1580 | ||
---|---|---|---|
Data śmierci | 1639 | ||
Narodowość | polska | ||
Dziedzina sztuki | literatura | ||
Epoka | renesans, barok | ||
| |||
|
Jan Jurkowski (ur. ok. 1580, zm. prawdopodobnie w 1639) – poeta, lekarz, uważany za jednego z najciekawszych poetów przełomu renesansu i baroku.
Życiorys
Urodzony około 1580 roku w Pilźnie[1]. Syn mieszczanina, Marcina Jurkowica. Prawdopodobnie w roku 1596 zapisał się na Akademię Krakowską jako Joannes Martini Georgides Pilsnesis[2]. W 1598 roku uzyskał stopień bakałarza[3]. Prawdopodobnie 26 września 1621 roku uzyskał na Uniwersytecie w Padwie stopień doktora medycyny[4]. Po powrocie do kraju przebywał w Bieczu, a następnie osiadł w Krakowie ok. 1627 roku. Ożenił się z Katarzyną, córką Jana i Zuzanny Suchockich, która wniosła w posagu m.in. skład solny w Wieliczce (akt prawny przekazania z datą 30 marca 1633 roku). 23 czerwca 1639 roku spisał testament, w którym swój niewielki majątek osobisty i spory księgozbiór zapisał jedynemu synowi Tomaszowi. Zmarł prawdopodobnie w drugiej połowie 1639 roku.
Twórczość
Twórczość Jana Jurkowskiego badacze dzielą na: utwory o charakterze politycznym (Lech wzbudzony; Chorągiew Wandalinowa), utwory okolicznościowo-panegiryczne (Pieśni muz sarmackich; Hymenaeusz JMci Pana Jana Baptysty Cekiego; Hymenaeusz Nayiaśnieyszego Monarchy Dymitra Iwanowica; Lutnia na wesele; Muzy na wesele), moralitet (Tragedya o polskim Scilurusie), satyra społeczno-obyczajowa (Poselstwo z Dzikich Pól)[5]. Dedykował utwory następującym osobom: Bernard Maciejowski, Jędrzej Opaliński, Jan Tęczyński, Jerzy Mniszech, Aleksander Morski, Piotr Łaszcz, Jan Baptysta Ceki, Antoni Frąckowic i Grzegorz Trybel.
Badacze podkreślają społeczne zaangażowanie literatury Jana Jurkowskiego, piętnował bowiem upadek obyczajów w kulturze dworskiej oraz nieodpowiednie zachowanie niektórych członków szlachty. Wysuwał własne koncepcje funkcjonowania państwa oraz podawał remedium na nobilitację stanu szlacheckiego, co uwidacznia się w utworach o charakterze satyrycznym oraz politycznym. W warstwie językowej nawiązywał do stylu biblijnego (np. motyw wybierania przez Dawida pięciu gładkich kamieni) oraz sowizdrzalskiego, konstruował wyszukane alegorie (lutnia i jej części jako alegoria idealnej stratyfikacji społecznej), korzystał z języka złodziejskiego, tworzył neologizmy (szczególnie przymiotniki złożone, np. krwawopojne pole)[6]. Niektórzy badacze uważają utwory Jana Jurkowskiego za zapowiedź barokowej poetyki oraz barokowego indywidualizmu[7]. Czesław Hernas scharakteryzował Jana Jurkowskiego jako poetę o „kapryśnej, nieokiełznanej wyobraźni, trudny – nie tylko dla nas – ale chyba i dla czytelników współczesnych mu, prowadzący swą myśl nieoczekiwanymi labiryntami asocjacji”[8].
Poniżej podano utwory w kolejności chronologicznej. Niektórzy badacze odnajdują osobę Jana Jurkowskiego w utworach podpisywanych pseudonimami Jan z Wychylówki oraz Januarius Sovizralius, brak niestety dostatecznych dowodów na potwierdzenie tej tezy[9].
- Pieśni muz sarmackich przy szczęśliwym objęciu kardynalstwa w stolicy apostolskiej oświeconego y wielebnego oyca y pana Bernarda Macieiowskiego (Kraków 1604)
- Hymenaeusz JMci Pana Jana Baptysty Cekiego ... y szlachetney panny Any Frąckowicówny (Kraków 1604)
- Tragedya o polskim Scilurusie y o trzech synach koronnych Oyczyzny polskiey Żołnierzu Roskosniku y Philosophie, których imie Herkules, Parys Dyogenes (Kraków 1604) wraz z dwoma intermediami: Matys z Ktosiem oraz Orczykowski, Żona, Student.
- Muzy na wesele Imci pana Alexandra Morskiego z Morska... y cnót wielkich Panny J Panny Katarzyny Tryblówny (Kraków 1604).
- Hymenaeus Naiasniejsze(go) Monarchy Dymitra Jwanowica (...) Y (...) Marynie Carowey Moskiewskiey(...) (Kraków 1605).
- Lutnia na wesele Naiaśnieyszego y Niezwycieżonego Monarchy Zygmunta III (Kraków 1605).
- Poselstwo z Dzikich Pól od Sowizrzała od małocnotliwey drużyny (Kraków 1606), pod pseudonimem Prawdzic Niedrwiel[10].
- Lech wzbudzony y lament iego żałosny (Kraków 1606).
- Chorągiew Wandalinowa (Kraków 1607).
Przypisy
- ↑ Biogram opracowano na podstawie: Stanisław Cynarski, Jan Jurkowski, [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław 1964-65, tom XI.
- ↑ Album studiosorum Universitatis Cracoviensis. fbc.pionier.net.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-13)]., wyd. A. Chmiel, Kraków 1904, t. III, s. 198. Zob. Stanisław Pigoń, Wstęp, [w:] Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1949, s. 3. Słowo Georgides (syn Jurka) jest zgrecyzowaną formą nazwiska Jurkowski.
- ↑ Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849, s. 252.
- ↑ Alojzy Sajkowski, Uwagi nad Janem Jurkowskim, [w:] Pamiętnik Literacki, 1952, s. 362 i następne. Polemizuje z tym Stanisław Pigoń (Kilka rysów osobowości Jana Jurkowskiego [w] Z ogniw życia i literatury. Rozprawy, Wrocław 1961, s. 10, przypis 3). Zob. też Bogusław Pfeiffer, Alegoria między pochwałą a naganą: twórczość Jana Jurkowskiego (1580-1635), Wrocław 1995, s. 12.
- ↑ Anna Niewolak-Krzywda, Moralista, wizjoner czy towarzysz „frantowskiego cechu”? – Jan Jurkowski, [w:] Pisarze staropolscy. Sylwetki, pod. red. Stanisława Grzeszczuka, Warszawa 1997, tom 2, s. 580.
- ↑ Aleksander Brückner, Studya nad literaturą wieku XVII, Kraków 1917, cz. 1, s. 66. Analizę języka Jana Jurkowskiego przeprowadziła Maria Karpluk i ogłosiła w pracy Język Jana Jurkowskiego: około 1580-1639, Wrocław 1967.
- ↑ Anna Niewolak-Krzywda, Moralista, wizjoner czy towarzysz „frantowskiego cechu”? – Jan Jurkowski, [w:] Pisarze staropolscy. Sylwetki, pod. red. Stanisława Grzeszczuka, Warszawa 1997, tom 2, s. 609.
- ↑ Czesław Hernas, Utwory Jana Jurkowskiego, [w:] Jan Jurkowski. Utwory panegiryczne i satyryczne, opracowali Czesław Hernas i Maria Karplukówna, Wrocław 1968, s. 7.
- ↑ Karol Badecki, Polska fraszka mieszczańska, Kraków 1948, s. XIII. Polemikę z tezą Badeckiego przeprowadził Czesław Hernas w artykule Tropami Jana z Kijan, [w:] Pamiętnik Literaci, 1953, z. 1, s. 30–31.
- ↑ Aleksander Bruckner, Powieści ludowe, „Biblioteka Warszawska”, 1900, z. 4, s. 239.
Bibliografia
- Stanisław Cynarski, Jan Jurkowski, [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław 1964-65, tom XI.
- Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987, s. 59–63.
- Maria Karpluk, Język Jana Jurkowskiego: około 1580-1639, Wrocław 1967.
- Anna Niewolak-Krzywda, Moralista, wizjoner czy towarzysz „frantowskiego cechu”? – Jan Jurkowski, [w:] Pisarze staropolscy. Sylwetki, pod. red. Stanisława Grzeszczuka, Warszawa 1997, tom 2.
- Stanisław Pigoń, Wstęp, [w:] Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1949.
- Stanisław Pigoń, Kilka rysów osobowości Jana Jurkowskiego [w] Z ogniw życia i literatury. Rozprawy, Wrocław 1961, s. 7–23.
- Bogusław Pfeiffer, Alegoria między pochwałą a naganą: twórczość Jana Jurkowskiego (1580-1635), Wrocław 1995.
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz kolekcję cytatów z Jana Jurkowskiego w Wikicytatach |
- Dzieła Jana Jurkowskiego w bibliotece Polona
- Hymenaeus Naiasniejsze(go) Monarchy Dymitra Jwanowica (...) Y (...) Marynie Carowey Moskiewskiey(...)
- Lech wzbudzony y lament iego żałosny
- Lutnia na wesele Naiaśnieyszego y Niezwycieżonego Monarchy Zygmunta III
- Poselstwo z dzikich pol od Sowizrzala do małocnotliwey druzyny
- Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej