Jerzy Hutten-Czapski
![]() Jerzy Hutten-Czapski (przed 1918) | |||
![]() Odmiana hrabiowska herbu Leliwa nadana rodowi Hutten-Czapskich | |||
Hrabia | |||
Rodzina | Hutten-Czapscy | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 14 listopada 1861 | ||
Data i miejsce śmierci | 26 lipca 1930 | ||
Ojciec | Emeryk Hutten-Czapski (1828–1896) | ||
Matka | Elżbieta Hutten-Czapska (1833–1916) | ||
Żona | 1. Józefa Thun-Hohenstein (1867–1903; ślub w 1886), | ||
Dzieci | Leopoldyna (1887–1969), | ||
Rodzeństwo | Zofia (1857–1911), | ||
|
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Pałac Czapskich w Przyłukach |
Jerzy Hutten-Czapski h. Leliwa (ur. 14 listopada 1861 w Stańkawie, zm. 26 lipca 1930 w Mordach) – polski hrabia, właściciel ziemski z terenu Białorusi, działacz społeczny, polityczny i gospodarczy, marszałek szlachty guberni mińskiej (od 1911), ojciec malarza Józefa Czapskiego i pisarki Marii Czapskiej[1] .
Życiorys
Syn Emeryka Hutten-Czapskiego i Elżbiety z Meyendorffów[3]. Pochodził z najzamożniejszej gałęzi rodu Czapskich, która posiadała olbrzymie, odziedziczone po Radziwiłłach latyfundia w okolicy Mińska Litewskiego i na Wołyniu[4]. Był właścicielem 7938 dziesięcin ziemi z pałacem w Przyłukach[1][5]. Ukończył niemieckie gimnazjum Sankt-Annen-Schule(inne języki) w Petersburgu, następnie wstąpił na Wydział Prawa Cesarskiego Uniwersytetu w Dorpacie[1] , gdzie uzyskał stopień doktora praw[4][6]. Na uniwersytecie należał do korporacji akademickiej Konwent Polonia[6].
Prezes Mińskiego Towarzystwa Dobroczynności[1][a] i członek rady Mińskiego Towarzystwa Rolniczego(inne języki)[7] . W 1901 był prezesem komitetu wystawowego Jubileuszowej Mińskiej Wystawy Rolniczej(inne języki) z okazji 25-lecia Mińskiego Towarzystwa Rolniczego z udziałem wystawców z dziesięciu guberni[1][8][b]. W latach 1899–1902 pełnił funkcję honorowego sędziego pokoju w Mińsku[1] . W 1903 przekazał w imieniu rodziny Muzeum Narodowemu w Krakowie zbiory swego ojca, obejmujące m.in. kolekcję monet, medali, rycin i książek (obecnie w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego)[9]. Współfinansował budowę kościoła św. Szymona i św. Heleny w Mińsku[1] . Od 1911 marszałek szlachty guberni mińskiej[1] .
W 1915, w okresie okupacji Litwy i Białorusi przez Armię Cesarstwa Niemieckiego, został wybrany na prezesa Związku Ziemian Guberni Mińskiej[1] . 25 sierpnia 1915 stanął na czele Mińskiego Gubernialnego Komitetu Opieki nad Wygnańcami, działającego w ramach Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego w Rosji[1][10]. W 1918 przewodniczył delegacji właścicieli ziemskich, która zwróciła się do niemieckiego generała Ericha von Falkenhayna z prośbą o utworzenie Wielkiego Księstwa Litewsko-Białoruskiego(inne języki) pod protektoratem niemieckim[1] jako państwa buforowego między Niemcami a Rosją[11]. Pełnił funkcję przedstawiciela centrali Czerwonego Krzyża w Mińsku[1] .
29 września 1918, za zgodą władz niemieckich, został ponownie wybrany na marszałka szlachty guberni mińskiej na posiedzeniu mińskiego gubernialnego sejmiku szlacheckiego, w którym uczestniczyło 117 osób[12]. Po opanowaniu Białorusi przez Armię Czerwoną instytucje szlacheckie guberni mińskiej zawiesiły działalność, lecz wznowiły ją w sierpniu 1919, z Jerzym Hutten-Czapskim na czele, po zajęciu tych terenów przez Wojsko Polskie w czasie wojny polsko-bolszewickiej[12]. Na początku 1920 działał również w Radzie Polskiej Ziemi Mińskiej[13]. Latem 1920, przed ofensywą Armii Czerwonej, na zawsze opuścił Przyłuki[1] . Instytucje samorządu szlacheckiego guberni mińskiej, którym przewodniczył, formalnie rozwiązano w 1921, po podpisaniu traktatu ryskiego, gdy jego majątek znalazł się na terytorium Białoruskiej SRR (od 1922 ZSRR)[12].
W 1922 współzałożyciel i prezes Koła Filistrów Konwentu Polonia w Wilnie[6]. Po opuszczeniu Mińszczyzny należał do nieformalnego ugrupowania politycznego konserwatystów wileńskich, tzw. żubrów kresowych, związanego z dziennikiem „Słowo”[14]. Po przewrocie majowym potępił zamach stanu, lecz poparł kandydaturę Józefa Piłsudskiego na Prezydenta RP[14][c]. W 1926 pełnił funkcję prezesa Związku Polaków Zakordonowych[15] i uczestniczył w zjeździe na zamku w Nieświeżu z udziałem Józefa Piłsudskiego, gdzie wygłosił przemówienie, wyrażając nadzieję na odbudowę mocarstwowej pozycji Polski[16]. W 1927 protestował w prasie przeciwko koncepcji rezygnacji z przedrozbiorowych granic I Rzeczypospolitej i opowiadał się za ich przywróceniem[17].
Zmarł w 1930 w pałacu w Mordach[18] i został pochowany na cmentarzu w Mordach (aleja środkowa)[19].
Rodzina
7 sierpnia 1886 zawarł związek małżeński z Józefą hrabianką Thun-Hohenstein (1867–1903), córką Friedricha von Thun und Hohenstein[1][5]; ślub odbył się na zamku w Děčínie (niem. Schloss Tetschen)[3]. Miał z nią ośmioro dzieci[3][2]:
- Leopoldynę (1887–1969), zamężną z Leonem Łubieńskim[5], senatorem, właścicielem dóbr ziemskich w Kazimierzy Wielkiej, synem Franciszka i Anny z Lubomirskich. Mieli trójkę dzieci, wśród nich Ludwika M. Łubieńskiego; ich wnuczką jest Rula Lenska. Po śmierci męża Leopoldyna ponownie wyszła za mąż, za Aleksandra Hoffmana.
- Elżbietę (1888–1972).
- Karolinę (1891–1967), żonę Henryka Przewłockiego, właściciela dóbr ziemskich w Mordach[20], syna Konstantego Przewłockiego i Eleonory z Plater-Zyberków. Mieli siedmioro dzieci, wśród nich Janusza Przewłockiego i Henryka M. Przewłockiego.
- Marię (1894–1981), pisarkę.
- Józefa (1896–1993), malarza i pisarza.
- Stanisława (1898–1959), żonatego z Wereną Jodko-Narkiewicz, z którą miał trójkę dzieci.
- Różę (1901–1986), żonę Ignacego Plater-Zyberka, syna Teofila i Jadwigi z Chrapowickich. Wśród ich wnuków są Róża Thun i Henryk Woźniakowski.
- Teresę (1903).
Przed 1917 Jerzy Czapski uzyskał w Imperium Rosyjskim formalne potwierdzenie tytułu hrabiowskiego dla dwóch synów, Józefa i Stanisława, składając wniosek do Departamentu Heroldii Senatu Rządzącego[21]. W 1925 ożenił się ponownie, z Poliną Annenkową (1873–1955)[1] . Brat Karola Hutten-Czapskiego (1860–1904), z którym współpracował w Mińskim Towarzystwie Rolniczym[7] , i stryj Emeryka Augusta Hutten-Czapskiego (1897–1979)[22].
Józefa, żona Jerzego Hutten-Czapskiego, która, znając język czeski, szybko opanowała język polski i zaadaptowała się do kresowego środowiska ziemiańskiego, stała się tematem artykułu naukowego Justyny K. Krauze-Pierz Polki z wyboru – rzecz o tożsamości niemieckich i austriackich żon polskich ziemian z perspektywy narracji biograficznych (2021)[23].
Fotografie
- Jerzy Hutten-Czapski (ok. 1880, archiwum Konwentu Polonia)
- Jerzy z żoną Józefą i córką Leopoldyną (1887)
- Jerzy z żoną Józefą i dziećmi, Przyłuki (1902)
-
- Jerzy z rodziną, Przyłuki (1902)
- Jerzy z synami Stanisławem i Józefem (przed 1917)
Uwagi
- ↑ O działalności Mińskiego Towarzystwa Dobroczynności pisał Michał Kryspin Pawlikowski w powieści autobiograficznej Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego (1959): „Wielotysięczne dochody z bazarów mińskich szły na Towarzystwo Dobroczynności, organizację całkowicie opanowaną przez Polaków, na której czele stał hr. Jerzy Hutten-Czapski z Przyłuk, filister dorpacki, postać w Mińsku bardzo popularna i powszechnie kochana”. Zob. Michał K. Pawlikowski: Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego. Powieść. Wilno: Wydawnictwo Czas, 2011, s. 112. ISBN 978-609-95035-3-0.
- ↑ O wystawie tej pisał we wspomnieniach Edward Woyniłłowicz: „Wybrany był komitet wystawy z hr. Jerzym Czapskim na czele i komisarzem wystawowym Michałem Wołłowiczem. Dzięki darowi organizacyjnemu i pracy niestrudzonej tych panów zawdzięczać wypadało, że porządek na wystawie panował wzorowy i wystawa, zamiast deficytu przyniosła kilka tysięcy rs. zysku”. Zob. Edward Woyniłłowicz: Wspomnienia 1847–1928, cz. 1. Wilno: Komitet Uczczenia ś.p. Edwarda Woyniłłowicza, 1931, s. 71.
- ↑ W 1919 Józef Piłsudski odwiedził pałac w Przyłukach. Zob. Roman Aftanazy: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Cz. 1. Wielkie Księstwo Litewskie. T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 130. ISBN 83-04-03701-7.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Гатальскі 2010 ↓.
- ↑ a b c Drzewo genealogiczne rodziny Czapskich. czapscy.org.pl. [dostęp 2023-02-03].
- ↑ a b c Jerzy Jan hr. Hutten-Czapski h. Leliwa [online], sejm-wielki.pl [dostęp 2023-01-23] .
- ↑ a b ІгарІ. Карней ІгарІ., Выбарачная памяць: як партызан Казей вымусіў капітуляваць графа Чапскага [online], svaboda.org, 15 sierpnia 2017 [dostęp 2023-01-26] (biał.).
- ↑ a b c Almanach 1908 ↓, s. 293.
- ↑ a b c Konwent Polonia. archiwumkorporacyjne.pl. [dostęp 2023-01-27].
- ↑ a b Бяспалая 2010 ↓.
- ↑ Roman Jurkowski: Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864–1904: działalność społeczno-gospodarcza. Warszawa: Przegląd Wschodni, 2001, s. 256. ISBN 83-914906-2-9. [dostęp 2023-01-28].
- ↑ Stanisław Lorentz: Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce. Warszawa: Wyd. Interpress, 1982, s. 167. ISBN 978-83-223-1936-9. [dostęp 2023-01-22].
- ↑ Mariusz Korzeniowski. Rejon Zachodni Centralnego Komitetu Obywatelskiego – powstanie i początki działalności. „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”. XXIX, s. 32, 1994. Warszawa: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. ISSN 1230-5057. [dostęp 2023-01-31].
- ↑ Edward Woyniłłowicz: Wspomnienia 1847–1928, cz. 1. Wilno: Komitet Uczczenia ś.p. Edwarda Woyniłłowicza, 1931, s. 209. [dostęp 2023-01-28].
- ↑ a b c Анатоль Грыцкевіч. Беларуская шляхта. „Спадчына”. Nr 1, s. 11–16, 1993. Мінск: Полымя. ISSN 0236-1019. [dostęp 2023-01-29]. (biał.).
- ↑ Joanna Gierowska-Kałłaur. Aktywność środowisk polskich w Mińszczyźnie w realiach lat 1919–1920. „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”. XLV, s. 104–105, 2010. Warszawa: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. ISSN 1230-5057. [dostęp 2023-01-31].
- ↑ a b Wilno przeciw wojnie domowej. Ankieta o sytuacji politycznej wśród konserwatystów wileńskich, „Słowo”, 20 maja 1926, nr 116 (1126), s. 1. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ Przebieg uroczystości w Nieświeżu, „Słowo”, 27 października 1926, nr 251 (1261), s. 2. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ Mowa hr. Jerzego Czapskiego, „Słowo”, 27 października 1926, nr 251 (1261), s. 2. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ List Otwarty hr. Jerzego Czapskiego Prezesa Wileńskiego Oddziału Związku Polaków z Kresów Białoruskich, „Słowo”, 27 marca 1927, nr 71 (1384), s. 3. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ Dom w Mordach, ukochane miejsce Przewłockich i... Czapskich [online], jozefczapski.pl [dostęp 2023-01-27] .
- ↑ Mordy – cmentarz [online], polinow.pl [dostęp 2023-01-27] .
- ↑ Dom w Mordach. Rodzina Przewłockich 1912-1944. Wyd. 1. Warszawa: Ośrodek Karta, 2021, s. 10. ISBN 978-83-66707-02-3.
- ↑ Wędrówka po Petersburgu szlakiem Czapskiego. jozefczapski.pl. [dostęp 2023-02-02].
- ↑ Emeryk Hutten-Czapski jr: życiorys. czapscy.org.pl. [dostęp 2023-01-31].
- ↑ Justyna K. Krauze-Pierz. Polki z wyboru – rzecz o tożsamości niemieckich i austriackich żon polskich ziemian z perspektywy narracji biograficznych. „Kultura – Media – Teologia”. 45, s. 166–182, 2021. Warszawa: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. ISSN 2081-8971. [dostęp 2023-02-04].
Bibliografia
- Ігар Гатальскі: Юрый Чапскі – апошні ўладальнік сядзібы Прылукі. W: Жыццё айчыне, гонар нікому: Матэрыялы міжнар. навук. канф., прысв. 180-годдзю з дня нарадж. Эмерыка фон Гутэн-Чапскага: Мінск, 16–18 сакавіка 2009 г. Мінск: Выдавец В. Хурсік; Польскі Інстытут у Мінску, 2010, s. 70–78. ISBN 978-985-6888-58-1. (biał.).
- Марыя Бяспалая: Браты Чапскія ў эканамічным жыцці Мінскага краю. W: Жыццё айчыне, гонар нікому: Матэрыялы міжнар. навук. канф., прысв. 180-годдзю з дня нарадж. Эмерыка фон Гутэн-Чапскага: Мінск, 16–18 сакавіка 2009 г. Мінск: Выдавец В. Хурсік; Польскі Інстытут у Мінску, 2010, s. 148–152. ISBN 978-985-6888-58-1. (biał.).
- Jerzy Sewer Dunin-Borkowski: Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich. Lwów – Warszawa: 1908, s. 1–1127.
- VIAF: 195151352020052601292
- PLWABN: 9810607761605606