Karol Borsuk
![]() | |||
Państwo działania |
| ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 8 maja 1905 | ||
Data i miejsce śmierci | 24 stycznia 1982 | ||
profesor nauk matematycznych | |||
Specjalność: topologia | |||
Alma Mater | Uniwersytet Warszawski | ||
Doktorat | 1930 | ||
Habilitacja | 1934 | ||
Profesura | 1938 | ||
Polska Akademia Nauk | |||
Status | członek rzeczywisty | ||
Doktor honoris causa Uniwersytet w Zagrzebiu – 1976 | |||
Nauczyciel akademicki | |||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Tablica_Karol_Borsuk_Jerzy_Kirchmayer_ul._Filtrowa_63.jpg/220px-Tablica_Karol_Borsuk_Jerzy_Kirchmayer_ul._Filtrowa_63.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Karol_Borsuk_-_gr%C3%B3b.jpg/220px-Karol_Borsuk_-_gr%C3%B3b.jpg)
Karol Borsuk (ur. 8 maja 1905 w Warszawie, zm. 24 stycznia 1982 tamże[1]) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli warszawskiej szkoły matematycznej.
Życiorys
Urodził się w rodzinie Mariana (chirurga) i Zofii z Maciejewskich. W 1923 ukończył Państwowe Gimnazjum im. Stanisława Staszica w Warszawie[2][3], następnie w latach 1923–1927 studiował matematykę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego[potrzebny przypis]. W 1930 uzyskał stopień doktora filozofii na UW na podstawie pracy O retraktach i zbiorach związanych[4], w której wprowadził pojęcie retraktów. W następnych latach wprowadził także pojęcie sympleksu[4]. Przez trzy następne lata był nauczycielem matematyki w prywatnym gimnazjum Malczewskiego w Warszawie. W latach 1929–1934 pracował w I Katedrze Matematyki UW. W 1934 habilitował się na UW na podstawie rozprawy O zagadnieniu topologicznego scharakteryzowania sfer euklidesowych. W 1938 został profesorem nadzwyczajnym UW.
W czasie okupacji niemieckiej uruchomił i prowadził sklep papierniczy, który był także punktem kontaktowym Armii Krajowej. Ponadto projektował i wydawał gry planszowe, m.in. Hodowla zwierzątek, która cieszyła się dużą popularnością i została ponownie wydana w 1997 pod nazwą Superfarmer[4]. W latach 1939–1944 prowadził wykłady w tajnym Uniwersytecie Warszawskim i kursie politechnicznym w Szkole Budowy Maszyn im. Wawelberga i Rotwanda. Aresztowany w lecie 1943, przebywał na Pawiaku[5] kilka miesięcy za działalność w ruchu oporu. W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z rodziną do obozu w Pruszkowie. Po ucieczce z obozu ukrywał się aż do zakończenia wojny.
Po wojnie powrócił na Uniwersytet Warszawski, gdzie w 1946 został profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Geometrii. W latach 1952–1964 był kierownikiem Katedry Matematyki (później Instytutu Matematyki) UW[potrzebny przypis]. Od chwili powstania Państwowego Instytutu Matematycznego był zastępcą dyrektora, a w latach 1948–1975 kierował Zakładem Topologii tego instytutu (później Instytut Matematyczny PAN). Po wojnie opracował topologiczną teorię kształtu i przestrzeń topologiczną, zwana okręgiem warszawskim[4].
Od 1952 był członkiem korespondentem, od 1956 członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk[6], od 1953 członkiem korespondentem Bułgarskiej Akademii Nauk oraz członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i członkiem korespondentem Akademii Umiejętności, do chwili wchłonięcia ich przez PAN. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Matematycznego, pełniąc w nim w latach 1939–1953 rolę skarbnika[7] a w latach 1946–1948 również prezesa warszawskiego oddziału Towarzystwa[7][8]. Był redaktorem Dissertationes Mathematicae, zastępcą redaktora naczelnego Fundamenta Mathematicae, oraz członkiem komitetu redakcyjnego Biuletynu PAN (Seria Nauk Matematycznych, Astronomicznych, Fizycznych).
Jego najwybitniejszym studentem był Samuel Eilenberg. W 1976 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Zagrzebiu. Wielokrotnie wykładał na uczelniach poza granicami Polski, dając semestralne wykłady oraz przemówienia konferencyjne w wielu krajach. Ogółem wykładał w 60 ośrodkach matematycznych świata.
Był mężem Zofii (1907–2008). Jego córka, profesor Magdalena Białynicka-Birula, była żoną prof. Andrzeja Białynickiego-Biruli[9].
Zmarł w Warszawie, spoczywa na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 35-2-1)[10].
Dorobek naukowy
Profesor Borsuk był wybitnym specjalistą w dziedzinie topologii. Opublikował ponad 170 prac badawczych, wiele z nich miało duże znaczenie dla rozwoju topologii. Na przykład, w 1936 opublikował pracę
- Sur les groupes des classes de transformations continues. „C. R. Acad. Sci.”, Paris, 202, 1936, strony 1400–1403,
w której zdefniował grupy kohomotopii. Teorię tych grup rozwinął w 1949 Edwin H. Spanier, i odtąd grupy te znane są jako grupy kohomotopii Borsuka-Spaniera.
W 1983, 133 wybrane publikacje Borsuka zostały wydane w formie Dzieł zebranych:
- Borsuk, Karol: Collected papers. Part I, II. With introductory material by Karol Sieklucki and Sławomir Nowak. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1983. xxiv+1357 stron. ISBN 83-01-03749-0
Borsuk był też autorem kilku monografii badawczych i podręczników akademickich, m.in.:
- Borsuk, Karol; Szmielew, Wanda: Foundations of geometry: Euclidean and Bolyai-Lobachevskian geometry; projective geometry. North-Holland Publishing Co., Amsterdam; Interscience Publishers, Inc. Nowy Jork 1960, xiv+444 strony.
- Borsuk, Karol: Geometria analityczna wielowymiarowa. „Biblioteka Matematyczna”, Tom 23. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964. Wydanie II poprawione, 463 strony.
- Borsuk, Karol: Theory of retracts. „Monografie Matematyczne”, Tom 44. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1967. 251 stron.
- Borsuk, Karol: Theory of shape. „Monografie Matematyczne”, Tom 59. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1975. 379 stron.
Inne informacje
- Karol Borsuk jest autorem wydawanej do tej pory[11] gry rodzinnej Superfarmer (pierwotny tytuł: Hodowla zwierzątek), którą stworzył w celach zarobkowych w 1943 po zamknięciu Uniwersytetu Warszawskiego podczas okupacji niemieckiej).
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (16 lipca 1954)[12]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955)[13]
Nagrody
- Nagroda Państwowa I stopnia za podstawowe wyniki w dziedzinie topologii (1955)[14]
Upamiętnienie
- Tablica pamiątkowa na budynku przy ul. Filtrowej 63, w którym mieszkał, odsłonięta w 2008[15].
- W Warszawie, na osiedlu Kabaty, znajduje się ulica nazwana jego nazwiskiem.
Zobacz też
- problem geometryczny Karola Borsuka
- twierdzenie Borsuka o przedłużaniu homotopii
- twierdzenie Borsuka-Ulama
Przypisy
- ↑ Borsuk Karol, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-10-01] .
- ↑ Szkoła im. Stanisława Staszica w Warszawie 1906–1950.
- ↑ Znani absolwenci XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie [dostęp 2023-10-04].
- ↑ a b c d MarcinM. Bójko MarcinM., Borsuk przy telefonie i UFO z piątego wymiaru. Topologia - polska specjalność [online], wyborcza.pl, 5 kwietnia 2019 [dostęp 2023-02-01] (pol.).
- ↑ Leon Wanat, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985, s. 346.
- ↑ BORSUK, Karol - Polska Akademia Nauk - Członkowie PAN
- ↑ a b Władze PTM w latach 1919–2013
- ↑ Polskie Towarzystwo Matematyczne w latach 1919–1963.
- ↑ Kresy, góry, Warszawa. [dostęp 2010-11-06].
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: KAROL BORSUK, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-03-10] .
- ↑ Strona gry SuperFarmer.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1566 „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450 - Uchwała Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1955 r. nr 0/126 - na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-06-16].
- ↑ Odsłonięcie tablicy upamiętniającej prof. Karola Borsuka. [w:] Polskie Towarzystwo Matematyczne [on-line]. 29 października 2018. [dostęp 2019-09-07].
Bibliografia
- Szkoła im. Stanisława Staszica w Warszawie 1906–1950. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. 502. ISBN 83-06-01691-2.
Linki zewnętrzne
John J. O’Connor; Edmund F. Robertson: Karol Borsuk w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)
- Biografia Karola Borsuka w serwisie MIMUW
- KAROL BORSUK i SAMUEL EILENBERG – współtwórcy topologii – film dokumentalny, opublikowany 4 lipca 2019, YouTube
- p
- d
- e
XX wiek |
|
---|---|
XXI wiek |
|
- p
- d
- e
- PWN: 3879763
- PAN: BORSUK, Karol
- identyfikator osoby w serwisie „Nauka Polska”: 216752
- Scopus: 16654023200
- MacTutor: Borsuk