Klecanka rdzaworożna
Polistes dominula | |||
(Christ, 1791) | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | stawonogi | ||
Gromada | owady | ||
Podgromada | uskrzydlone | ||
Rząd | |||
Rodzina | osowate | ||
Podrodzina | Polistinae | ||
Rodzaj | Polistes | ||
Gatunek | klecanka rdzaworożna | ||
Synonimy | |||
| |||
|
Klecanka rdzaworożna (Polistes dominula) – gatunek błonkówki z rodziny osowatych (Vespidae) i podrodziny Polistinae. Społeczny. Preferuje miejsca ciepłe i nasłonecznione. Rodzimy dla Palearktyki, ale zawleczony również do innych krain.
Taksonomia i nomenklatoryka
Gatunek ten opisany został w 1791 roku przez Johanna Ludwiga Christa jako Vespa dominulus. W literaturze często występuje pod nazwą Polistes gallicus, która obowiązuje dla innego, opisanego w 1767 roku przez Karola Linneusza gatunku, znanego też pod nazwą Polistes foederatus Kohl, 1898[1]. Epitet gatunkowy dominula jest zdrobnieniem od łacińskiego rzeczownika domina, oznaczającego kochankę i nie podlega deklinacji w związku z czym prawidłowa nazwa brzmi P. dominula, a nie P. dominulus[2].
Opis
Samice
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Polistes_dominula_MHNT.jpg/220px-Polistes_dominula_MHNT.jpg)
Długość ciała królowej wynosi 16 mm, a robotnicy około 14 mm. Czułki o wici pomarańczowożółtej z wyjątkiem grzbietowej powierzchni dwóch pierwszych jej członów. Nadustek zwykle żółto ubarwiony, rzadziej z czarną plamą lub poprzeczną przepaską. Policzki żółte. Żuwaczki czarne, rzadko z małą, żółtą plamą. Na śródpleczu zazwyczaj obecne żółte plamy. Szósty sternit odwłoka żółty z wyjątkiem wąskiej czarnej przepaski u nasady[3].
Samce
Ciało długości od 13 do 16 mm. Skronie wyraźnie wypukłe. Nadustek o przedniej krawędzi lekko wciśniętej, żółtej i równomiernie zaokrąglonej; wąsko i czarno obwiedziony; o bocznych krawędziach prawie równoległych; o powierzchni grubo punktowanej, z których to punktów sterczą ciemne, sztywne szczecinki. Czułki o członie ostatnim półtora raza dłuższym od swojej szerokości przy podstawie, a grzbietowej powierzchni wici niezaciemnionej z wyjątkiem dwóch jej pierwszych członów. Śródplecze bardzo krótko owłosione[3].
Cykl życiowy
Gatunek eusocjalny[4]. Społeczeństwa są niewielkie, w warunkach polskich jednoroczne[5]. Budowa gniazda klecanki zostaje zapoczątkowana wiosną przez jedną płodną samicę (tzw. założycielkę lub królową), lub przez kilka współpracujących samic. W drugim przypadku królową zostaje ta, która złoży najwięcej jaj, a pozostałe założycielki podporządkowują się jej. Budowa gniazda trwa około miesiąca[4]. Tworzone jest ono z masy papierowej i składa się z pojedynczego plastra z niewielką liczbą komórek, przytwierdzonego do podłoża krótkim styliskiem, pozbawione jest osłon. Budowa taka sprawia, że regulacja termiczna jest w nim słabsza niż u innych osowatych[5]. Pod koniec lata oprócz robotnic w gnieździe wychowywane są także samce i młode królowe. Jedynie te ostatnie są stanie przezimować i dać początek nowym rodzinom[potrzebny przypis].
Ekologia
Gatunek pod względem siedliskowym oligotopowy, preferujący stanowiska ciepłe i nasłonecznione[6]. Kserotermofil, zasiedlający suche i ciepłe tereny otwarte[5]. Występuje w biotopach kserycznych i kserotermicznych, zarówno na półnaturalnych murawach, jak i terenach ruderalnych w centrach miast[1]. Na wschodzie gatunek stepowy. Nieczęsty w górach, jednak w Hiszpanii sięga do 2000 m n.p.m., we Włoszech i Albanii do około 1000 m n.p.m.[5], a Polsce sięga Tatr, masywu Babiej Góry (900 m n.p.m.) i Połoniny Caryńskiej (około 1200 m n.p.m.)[1].
Rozprzestrzenienie
Klecanka rdzaworożna naturalnie występuje w cieplejszych rejonach Palearktyki, a zawleczona została do pozostałych krain[1][5][2]. W Starym Świecie zachód sięga do Madery, na południe po Izrael i Etiopię[5], na północ do Litwy i Łotwy[1], a na wschód przez Armenię, Azerbejdżan, Turkmenistan, Iran, Afganistan, Pakistan i Mongolię po północne Indie, Chiny i Japonię[5][2]. Zawleczona została do Chile[1], Argentyny[2], Stanów Zjednoczonych[1], Australii Zachodniej[2], Nowej Zelandii i RPA[7]. Ponadto obecna w krainie orientalnej[8].
W Europie gatunek ten wykazany został z Albanii, Austrii, Balearów, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Cypru, Czech, Danii, Dodekanezu, europejskiej Turcji, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Korsyki, Krety, Litwy, Luksemburga, Łotwy, Malty, Niemiec, Polski, Portugalii, Rumunii, Sardynii, Słowenii, Sycylii, Szwajcarii, Ukrainy, Węgier, Włoch i Wysp Kanaryjskich[8]. Ponadto notowany z Wielkiej Brytanii, gdzie nie wchodzi w skład fauny rodzimej[5].
W Polsce obecność gatunku stwierdzono na obszarze całego kraju z wyjątkiem Wyżyny Lubelskiej, Roztocza i Beskidu Wschodniego. Rzadziej podawany z północy i wschodu kraju, a najliczniej z Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej[1].
W Stanach Zjednoczonych gatunek ten, po raz pierwszy odnotowany z Massachusetts, szeroko się rozprzestrzenił na środkowym zachodzie i rozszerza zasięg na południowy zachód. Występuje tam od Maine po Wisconsin, Michigan, Ohio i Wirginię, a także w Montanie, Kolorado, Utah, od Washingtonu po Kalifornę oraz w Arizonie i Nevadzie[2].
W Kanadzie klecanka ta po raz pierwszy notowana była w 1997 roku z Ontario. Obecnie występuje również w Nowej Szkocji i Kolumbii Brytyjskiej, a biorąc pod uwagę jej szybkie tempo ekspansji, powinna być już obecna w Quebecu, a wkrótce też w Nowym Brunszwiku i na Wyspie Księcia Edwarda[2].
Zagrożenia
Gatunek ten umieszczony został przez Skibińską w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt z wysoką kategorią CR (krytycznie zagrożony), co jednak budzi duże kontrowersje. Według Puławskiego gatunek ten jest w Polsce pospolity[3]. Podobnie według Dylewskiej i Wiśniowskiego[6]. Nowsze analizy Oleksy i Wiśniowskiego również wskazują, że gatunek ten nie jest szczególnie zagrożony, gdyż w Polsce chętnie zasiedla tereny przekształcone przez człowieka, a w skali całego zasięgu odznacza się raczej ekspansywnością, będąc najpospolitszą klecanką ciepłych rejonów Europy, a w Stanach Zjednoczonych wypierającą nawet gatunki rodzime[1].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i A. Oleksa, B. Wiśniowski. Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791)(Hymenoptera: Vespidae: Polistinae)–czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce?. „Wiadomości Entomologiczne”. 24 (3), s. 179–188, 2006.
- ↑ a b c d e f g Matthias Buck, Stephen A. Marshall, David K.B. Cheung. Identification Atlas of the Vespidae (Hymenoptera, Aculeata) of the northeastern Nearctic region. „Canadian Journal of Arthropod Identification”, 19 lutego 2008. DOI: 10.3752/cjai.2008.05. ISSN 1911-2173.
- ↑ a b c Wojciech Puławski: Klucze do oznaczania owadów Polski cz. XXIV Błonkówki – Hymenoptera, zeszyt 64-65 Osowate – Vespidae, Masaridae. Warszawa: PWN, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1967, s. 8–9.
- ↑ a b DavidD. Queller DavidD. i inni, Unrelated helpers in a social insect, „Nature”, 6788, 405, 2000, DOI: 10.1038/35015552 [dostęp 2014-09-20] [zarchiwizowane z adresu 2009-05-01] .
- ↑ a b c d e f g h Ewa Skibinska: Polistes gallicus (Linnaeus, 1767) Klecanka rdzaworożna. [w:] Polska Czerwona Księga Zwierząt. Bezkrękowce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2004-2009. [dostęp 2014-09-19].
- ↑ a b M. Dylewska, B. Wiśniowski: Żądłówki Ojcowskiego Parku Narodowego. Ojcowski Park Narodowy, 2003, s. 302.
- ↑ C. Eardley, F. Koch, A. R. Wood. Polistes dominulus (Christ, 1791) (Hymenoptera: Polistinae: Vespidae) newly recorded from South Africa. „African Entomology”. 17, s. 226–227, 2009. DOI: 10.4001/003.017.0214.
- ↑ a b P. dominula w: Fauna Europaea. [dostęp 2014-09-19].
Bibliografia
- Władysław Strojny, 1981, Nasze zwierzęta, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, ISBN 83-09-00045-6.
- Polistes gallicus (Linnaeus, 1767) Polska Czerwona Księga Zwierząt (dostęp: 05/02/2009)
- Oleksa A., Wiśniowski B. (2006) Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791)(Hymenoptera: Vespidae: Polistinae)–czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce? Wiadomości Entomologiczne 24(3): 179-188 http://pte.au.poznan.pl/we/archiv/WE24_3.pdf#page=53