Napoleonka
![]() | Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „kremówka”. Zobacz też: śmietanka kremówka. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/UK1937-2.jpg/220px-UK1937-2.jpg)
Napoleonka (potocznie kremówka) – w Polsce, ciastko złożone z dwóch płatów ciasta francuskiego, przełożone bitą śmietaną[1][2], kremem śmietankowym (crème pâtissière)[1][2][3][a] (czasem zawierającym dodatek stopionego masła[4][5][6] lub np. piany ubitej z białek[7]), gęstym, bezjajecznym budyniem wzbogaconym stopionym masłem[8][6][b] lub kremem bezowym[1][2]. Upieczone ciasto kroi się na kwadraty lub prostokąty. Górną powierzchnię tak otrzymanych ciastek zazwyczaj posypuje się cukrem pudrem[1][2], bywa również przybierane kleksami kremu lub (przed pokrojeniem) pokrywane warstwą lukru.
Pochodzenie ciastka i nazwy „napoleonka”
Ciastko to wytwarzane jest na wzór francuskiego mille-feuille[9] – deseru złożonego z trzech warstw ciasta francuskiego przełożonego kremem lub dżemem. Jako źródło pochodzenia mille-feuille podawany jest m.in. Neapol. Po francusku przymiotnik „neapolitański” brzmi napolitain i prawdopodobnie poprzez przekręcenie tego słowa, deser ten i jego pochodne nazywane są w krajach europejskich „napoleonami”, „napoleonkami” itd. – co ma nawiązywać do Napoleona Bonapartego[10].
Napoleonki (w liczbie pojedynczej napoleonek lub napoleonka) jako ciastka składające się z trzech części jakiegoś ciasta, przekładane kremem, konfiturą zostały odnotowane na początku XX wieku w Słowniku języka polskiego (tzw. słownik warszawski) pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego[11].
Regionalizmy
Według niektórych źródeł, w Warszawie określenie „napoleonka” przyjęło się od przedwojennej cukierni o tej samej nazwie. „Napoleonka” należała do Feliksa Gołaszewskiego, mieściła się przy ul. Świętokrzyskiej 26 i była zwrócona frontem do placu Napoleona[12]. Sprzedawane w „Napoleonce” ciastka przejęły ponoć od niej nazwę i były jej sztandarowym produktem[12]. W 1930 roku Gołaszewski uruchomił przy ulicy Nowy Świat 53 (w miejscu sławnej cukierni „Kresy”) drugą cukiernię o tej samej nazwie[12]. W 1936 roku cukiernię z Nowego Świata zastąpił „Napoleonką” przy ul. Puławskiej 3[12].
We Wrocławiu znane są zarówno napoleonki (z kremem ze śmietanki), jak i kremówki (z kremem waniliowo-budyniowym)[13]. W Łodzi nazewnictwo jest odwrotne.
W Wielkopolsce dla obu rodzajów ciastka przyjęło się określenie „napoleonka”[9].
W Małopolsce natomiast funkcjonuje „kremówka”[9], przy czym ciastko z bladoróżowym kremem na bazie białek nazywane jest „napoleonem”.
Część polskich cukierni wprowadziła rozróżnienie na kremówki jako ciastka z przełożeniem z dwóch rodzajów kremów – masy budyniowej (crème pâtissière) i bitej śmietany – oraz na napoleonki zawierające wyłącznie masę budyniową[14].
Kremówki papieskie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Krem%C3%B3wka_papieska_na_Rynku_w_Wadowicach_by_Vetulani.jpg/220px-Krem%C3%B3wka_papieska_na_Rynku_w_Wadowicach_by_Vetulani.jpg)
16 czerwca 1999 podczas spotkania z mieszkańcami Wadowic papież Jan Paweł II wspomniał kremówki, które w młodości jadał w miejscowej cukierni:
- A tam była cukiernia. Po maturze chodziliśmy na kremówki. Że myśmy to wszystko wytrzymali, te kremówki po maturze[15],
skąd wzięło się określenie papieska kremówka lub wadowicka kremówka. Cukiernia, którą odwiedzał Karol Wojtyła, mieściła się na rogu Rynku i ul. Mickiewicza (pod nr 15) i już nie istnieje. Prowadził ją przybyły w 1936 z Wiednia do Wadowic cukiernik Karol Hagenhuber. Obecnie część kremówek sprzedawanych pod nazwą papieskie zawiera alkohol, co miałoby tłumaczyć niejednoznaczny uśmiech, z jakim Jan Paweł II wspominał te ciastka. Jednak zdaniem syna Hagenhubera, w kremówkach z cukierni ojca na pewno nie było alkoholu[16]. Według przekazów, Karol Wojtyła miał się założyć z kolegami o to, kto zje najwięcej kremówek. Wojtyła miał ich zjeść kilkanaście naraz – w zależności od źródła mowa jest o dwunastu[17] lub osiemnastu[16].
Kremówki wspominane przez Wojtyłę przełożone były kremem śmietankowym[a] (przygotowanym z całych jaj) połączonym z utartym masłem[18] (porównaj z krem karpatkowy).
Zobacz też
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Napoleonka |
![]() | Zobacz hasła napoleonka i kremówka w Wikisłowniku |
![]() | Zobacz kolekcję cytatów napoleonka w Wikicytatach |
Uwagi
- ↑ a b W tym znaczeniu krem śmietankowy wbrew swojej nazwie nie zawiera śmietanki ani aromatu śmietankowego. Jest to crème pâtissière przygotowywany z mleka, cukru, mąki pszennej, jajek (lub samych żółtek) i wanilii (lub esencji waniliowej). Mleko (lub jego połowę) zagotowuje się połową cukru i wanilią. Przygotowuje się masę z jaj, reszty cukru (i ew. reszty mleka) i mąki. Do masy jajecznej wlewa się wrzące mleko (lub na odwrót), zagotowuje i schładza. W przypadku użycia esencji waniliowej, dodaje się ją do gotowego, schłodzonego kremu.[1][3]
- ↑ Na potrzeby tego artykułu przyjęto, że każdy krem gotowany przygotowany z kisielu mlecznego (budyniu) wzbogaconego żółtkami lub całymi jajami kwalifikuje się jako krem śmietankowy/crème pâtissière.
Przypisy
- ↑ a b c d e „Wyroby z ciasta francuskiego”. W: Krystyna Flis, Aleksandra Procner: Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem: podręcznik dla technikum. Część 2. Wyd. XVIII. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2009, s. 179, 181. ISBN 978-83-02-02862-5 (część 2), ISBN 978-83-02-03170-0 (całość).
- ↑ a b c d „Wyroby z ciasta francuskiego”. W: Małgorzata Konarzewska: Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem: podręcznik do nauki zawodu kucharz w technikum i szkole policealnej. T. 2. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2011, s. 130–133. ISBN 978-83-7141-980-5.
- ↑ a b Joanna Gwizdała. Kremy gotowane i na zimno. „Mistrz branży”. Lipiec 2024, s. 30–35. Wydawnictwo „Grupa 69”. ISSN 2084-8439. .
- ↑ Napoleonka: historia, składniki, przepis. [w:] cukierniasowa.pl [on-line]. Cukiernia Sowa. [dostęp 2024-08-31].
- ↑ Dorota Świątkowska: Napoleonka. [w:] mojewypieki.com [on-line]. [dostęp 2024-08-25].
- ↑ a b Anna Wrońska: Napoleonka. [w:] AniaGotuje.pl [on-line]. [dostęp 2024-08-25].
- ↑ Marta Balko: Kremówki papieskie - jak zrobić? Sprawdzony przepis na osłodę. [w:] Beszamel.pl [on-line]. Grupa ZPR Media, 2023-03-13. [dostęp 2024-08-25].
- ↑ Napoleonka, [w:] Winiary.pl, Winiary/Nestlé [dostęp 2024-08-25] .
- ↑ a b c Anna Jabłońska, Dorota Matyaszczyk: „Napoleon i jego epoka w Wielkopolsce” XIV Europejskie Dni Dziedzictwa Kulturowego w Wielkopolsce 2006. Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne "Gniazdo". [dostęp 2012-03-20].
- ↑ Agnieszka Kręglicka: Mille-feuille. Wysokie Obcasy (Gazeta Wyborcza), 2008-06-15. [dostęp 2012-03-20].
- ↑ Słownik języka polskiego. T. 3.: N-Ó, Warszawa 1904, s. 127
- ↑ a b c d Jerzy S. Majewski: Nowy Świat 53. Gazeta.pl, 2007-08-16. [dostęp 2012-03-04].
- ↑ Michał Smolorz: Odwieczna wojna napoleonki z kremówką. gazeta.pl, 2010-08-23. [dostęp 2012-03-04].
- ↑ Czy napoleonka i kremówka to to samo ciasto? Większość Polaków żyje w błędzie i uważa, że…. gotujmy.pl / Burda Media Polska, 2021-03-05. [dostęp 2024-08-25].
- ↑ Jan Paweł II, Polska 1999. Przemówienia i homilie, Warszawa: Katolicka Agencja Informacyjna; Marki: "Michalineum", 1999, ISBN 83-7019-226-2, s. 247.
- ↑ a b Małgorzata Skowrońska: Plebiscyt kulinarny. Kariera pijanej kremówki. gazeta.pl, 2010-08-07. [dostęp 2012-03-04].
- ↑ MAJ: Te kremówki po maturze. [w:] wielkopolskie naszemiasto.pl [on-line]. Polska Press sp. z o.o., 2006-04-01 (aktualizacja: 2006-04-07). [dostęp 2016-01-31].
- ↑ Alina Bosak: Ciastko papieża. [w:] nowiny24.pl [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2005-04-14. [dostęp 2024-08-25].