Nosacz sundajski
Nasalis larvatus[1] | |||||
(Wurmb, 1787) | |||||
![]() Samica | |||||
![]() Samiec | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Typ | strunowce | ||||
Podtyp | kręgowce | ||||
Gromada | ssaki | ||||
Podgromada | żyworodne | ||||
Infragromada | |||||
Rząd | naczelne | ||||
Podrząd | |||||
Nadrodzina | koczkodanowce | ||||
Rodzina | koczkodanowate | ||||
Podrodzina | gerezy | ||||
Plemię | Presbytini | ||||
Rodzaj | Nasalis | ||||
Gatunek | nosacz sundajski | ||||
| |||||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[12] | |||||
![]() | |||||
Zasięg występowania | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
|
Nosacz sundajski[13], nosacz[14], nosacz trąbowy[13] (Nasalis larvatus) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny gerez (Colobinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae) wyróżniający się charakterystycznym nosem.
Zasięg występowania
Nosacz sundajski występuje na Borneo (stany Sabah i Sarawak, Brunei i Kalimantan) oraz na satelickich wyspach Berhala, Sebatik i Laut[15].
Taksonomia
Gatunek został po raz pierwszy opisał naukowo w 1787 roku niemiecki botanik Friedrich von Wurmb nadając mu nazwę Cercopithecus larvatus[6]. Holotyp pochodził z Pontianak w zachodnim Kalimantanie w Indonezji[16]. Jedyny przedstawiciel rodzaju nosacz[13] (Nasalis), który utworzył w 1812 roku francuski przyrodnik Étienne Geoffroy Saint-Hilaire[2].
Rozpoznano dwa podgatunki (larvatus i orientalis), ale różnica między nimi jest niewielka, a takson orientalis nie jest uznawany przez wszystkich uczonych[15]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World uznają ten takson za gatunek monotypowy[15].
Etymologia
- Nasalis: łac. nasalis „z nosem”, od nasus „nos”[17].
- Hanno: etymologia niejasna, Gray nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej, prawdopodobnie na cześć Hannona, żeglarza z Kartaginy, który odwiedził zachodnie wybrzeże Afryki w V lub VI wieku p.n.e.; opowieść o jego podróży zawiera najwcześniejsze relacje o niektórych większych małpach człekokształtnych[18].
- Rhinalazon: gr. ῥις rhis, ῥινος rhinos „nos, pysk”; αλαξων alazōn „wędrowiec, tułacz, włóczęga”[19].
- Rhynchopithecus: gr. ῥυγχος rhunkhos „pysk, ryj”; πιθηκος pithēkos „małpa”[20].
- larvatus: łac. larvatus „zamaskowany”, od larva „maska”[21].
Morfologia
Długość ciała (bez ogona) samic 61–64 cm, samców 73–76 cm, długość ogona samic 55–62 cm, samców 66–67 cm; masa ciała samic około 10 kg, samców 20–24 kg[22]. Samiec ma wydatny, rozszerzony na końcu nos w kształcie ogórka, u starych samców nos wydłuża się do 10 cm i zwisa. Nos samicy jest mniejszy i zadarty ku górze. Długość ogona nieznacznie przekracza długość ciała. Ubarwienie grzbietu i ramion od różowego, czerwonego do brązowego. Kończyny i ogon są szare.
Ekologia
Gatunek żyje w przybrzeżnych lasach namorzynowych i w lasach deszczowych wzdłuż rzek i estuariów. Nosacze sundajskie prowadzą dzienny, głównie nadrzewny tryb życia. Największą aktywność wykazują od późnego popołudnia do zmroku. Żywią się liśćmi, owocami i nasionami. Zjadają również drobne bezkręgowce. Żyją w małych, trwałych grupach złożonych z samca i kilku samic. Takie grupy tworzą luźne stado liczące do 32 osobników. Nie wykazują cech terytorialnych. Dobrze pływają i nurkują.
Po 166-dniowej ciąży samica rodzi jedno młode, które pozostaje przy niej około roku. Samce osiągają dojrzałość płciową w siódmym roku życia.
Nosacz jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem.
Nosacz w kulturze
Nosacz sundajski pojawia się w memach internetowych wyśmiewających wady Polaków[23]. W memach zwierzę jest utożsamiane ze stereotypowym „sąsiadem” (celowo zapisywanym jako „somsiad”)[24]. Pierwszym miejscem, w którym memy się pojawiły, była polska sekcja forum skyscrapercity.com, w późniejszym czasie małpy do Polaków porównał troll internetowy Łukasz „Testoviron” Stanisławowski[25].
Przypisy
- ↑ Nasalis larvatus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b É. Geoffroy Saint-Hilaire. Tableau des quadrumanes, ou des Animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères. „Annales du Muséum National d’Histoire Naturelle”. 19, s. 90, 1812. (fr.).
- ↑ J.E. Gray. On the Natural Arrangment of Vertebrose Animals. „The London Medical Repository”. 15, s. 297, 1821. (ang.).
- ↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. xxvii, 36. (niem.).
- ↑ A.G. Dahlbohm: Zoologiska Studier, afhandlande djwcrikets naturlija familjer, till den studerande ungdomens tjenst utarbetade: Auch m. d. T.: Studia zoologica, familias regni animalis tractantia, in usum studiosae juventutis accommodata. Lund: Druck v. Berling, 1857, s. 91. (niderl. • łac.).
- ↑ a b F. von Wurmb. De kahau een lang-staartige aap. „Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap der Kunsten en Wetenschappen”. 3, s. 353, 1787. (niderl.).
- ↑ Kerr 1792 ↓, s. 72.
- ↑ Kerr 1792 ↓, s. 73.
- ↑ Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799. (fr.).
- ↑ N.A. Vigors & T. Horsfield. Observations on some of the Mammalia contained in the Museum of the Zoological Society. „The Zoological journal”. 4, s. 112, 1829. (ang.).
- ↑ F.N. Chasen. A handlist of Malaysian mammals. „Bulletin of the Raffles Museum”. 15, s. 84, 1940. (ang.).
- ↑ R.R. Boonratana R.R. i inni, Nasalis larvatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021, wersja 2021-2 [dostęp 2021-09-11] (ang.).
- ↑ a b c Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 49. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 227–228, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
- ↑ a b c C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 256. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Nasalis larvatus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-09-11].
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 449.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 308.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 604.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 610.
- ↑ The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
- ↑ D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 730–731. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- ↑ Banaszek-Szapowałowa 2022 ↓, s. 129–130.
- ↑ Banaszek-Szapowałowa 2022 ↓, s. 136.
- ↑ Kochan 2024 ↓, s. 142.
Bibliografia
- R. Kerr: The animal kingdom, or zoological system, of the celebrated Sir Charles Linnæus. containing a complete systematic description, arrangement, and nomenclature, of all the known species and varieties of the mammalia, or animals which give suck to their young. Class I, Mammalia. Edinburgh: A. Strahan, and T. Cadell, London, and W. Creech, 1792, s. 1–462. (ang.).
- Aneta Banaszek-Szapowałowa. Somsiad i inni bohaterowie memów (aspekt kreacji werbalnej). „Językoznawstwo”. 2 (17), 2022.
- Marek Kochan. Krytyczny autostereotyp Polaków w memach o nosaczu sundajskim. „Przegląd Socjologiczny”. 73(1), 2024.
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 227–228, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
- Praca zbiorowa: Zwierzęta. Encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 111. ISBN 83-01-14344-4.
- A. Woltanski: Nasalis larvatus. (On-line), Animal Diversity Web, 2004. [dostęp 2008-12-30]. (ang.).
- PWN: 3948387
- Britannica: animal/proboscis-monkey
- Treccani: nasica
- SNL: neseape
- DSDE: næseabe