Polskie przysłowia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Proverbiorum_Polonicorum_a_Solomone_Rysinio.jpg/220px-Proverbiorum_Polonicorum_a_Solomone_Rysinio.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Samuel_-_Adalberg_-_Ksi%C4%99ga_przys%C5%82%C3%B3w.djvu/page3-220px-Samuel_-_Adalberg_-_Ksi%C4%99ga_przys%C5%82%C3%B3w.djvu.jpg)
Przysłowia polskie są częścią bogatej tradycji ludowej i językowej Polski. Stanowią one nie tylko źródło mądrości ludowej, ale także odzwierciedlenie historii, kultury i wartości narodowych. Przysłowia to krótkie, zwięzłe zdania lub wyrażenia, które zawierają pewne nauki lub wskazówki życiowe. Są przekazywane z pokolenia na pokolenie, pełniąc rolę przewodnika moralnego i kulturowego. Istnieją tysiące przysłów polskich[1].
Średniowieczne korzenie
Wiele z przysłów polskich ma swoje korzenie w Średniowieczu, często stanowią one tłumaczenia przysłów łacińskich. Najstarsze znane przysłowie polskie to quando się łyka drą, tunc ea drzy (zapisane w 1407 r.)[2]. Przysłowie to, oryginalnie zapisane w języku staropolskim z elementami łacińskimi, w dzisiejszym języku polskim ma formę „Kiedy się łyka drą, wtedy je drzyj” (chłopi polscy nosili obuwie z łyka lipowego, które trzeba wyrabiać wiosną)[3].
Badania naukowe i zbiory przysłów
Przysłowia polskie są badane i zbierane w Polsce od XVI wieku (Żywot Ezopa Fryga, 1522). Istnieje szereg naukowych opracowań polskich przysłów (t.zw. paremiologia polska). Polskie przysłowia są gromadzone w słownikach tematycznych i podobnych zbiorach od XVII wieku - pierwszym takim zbiorem było dzieło Przypowieści polskie, przez Salomona Rysińskiego zebrane, a teraz nowo przydane i na wielu miejscach poprawione, zawierające ok. 1,800 przysłów[4][5]. Wraz z czasem, zwiększała się nie tylko liczba takich pozycji, ale też i liczba zawartych w nich przysłów; znacząca była XIX-wieczna Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (1889–1894, znana także w skrócie jako Księga przysłów polskich) Samuela Adalberga zawierająca ok. 30,000 przysłów[5].
Po II wojnie światowej znaczący wkład w dziedzinę polskiej paremiologii wniósł Julian Krzyżanowski. Był redaktorem największego i najbardziej renomowanego do dziś zbioru przysłów polskich pt. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, także znanej jako Nowa Księga przysłów polskich, i wydanej w latach 1969–1978[4][5][6].
Przykłady znanych przysłów polskich
Do znanych przysłów polskich należą m.in.:
"Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki."
"Polska niebem dla szlachty, czyśćcem dla mieszczan, piekłem dla chłopów, a rajem dla Żydów."
Przysłowia i pogoda w tradycji ludowej
W tradycji ludowej Polski, przysłowia związane z porami roku, miesiącami i świętami kościelnymi odgrywały istotną rolę w rytmie życia dawnych mieszkańców. Przysłowia te, oparte na doświadczeniach i wierzeniach ludowych, często odnosiły się do pogody i cyklu natury[7]. Oto niektóre z tych przysłów:
Pory roku:
- "Późna zima długo trzyma."
- "Jedna jaskółka wiosny nie czyni."
- "Wiosna to panna, lato matka, jesień wdowa, zima macocha."
Miesiące:
- "Styczeń mrozi, lipiec skwarem grozi."
- "Kiedy luty pofolguje, marzec zimę zreperuje."
- "W marcu jak w garncu."
- "Kwiecień plecień, bo przeplata – trochę zimy, trochę lata."
- "Kto się akurat w maju urodzi, temu zwykle dobrze się powodzi."
- "Czerwiec się czerwieni, będzie dość w kieszeni."
- "Kiedy lipiec daje deszcze, długie lato będzie jeszcze."
- "Gdy w dni sierpnia spieka wszędzie, tedy długa zima będzie."
- "Wrzesień chodzi po rosie, zbiera grzyby we wrzosie."
- "Gdy październik z wodami, grudzień z wiatrami."
- "W listopadzie goło w sadzie."
- "Grudzień ziemię grudzi dla zwierząt i ludzi."
Przysłowia te odzwierciedlają głęboko zakorzenione wiedzę ludową na temat klimatu i natury oraz miały praktyczne zastosowanie w codziennym życiu, zwłaszcza w rolnictwie. Warto zauważyć, że przysłowia te stanowiły nie tylko kulturową ciekawostkę, ale również służyły jako wskazówki dotyczące praktycznych decyzji i obserwacji pogody[1].
Przysłowia w utworach polskich muzyków
Przysłowia odgrywają istotną rolę w tworzeniu tekstów utworów muzycznych polskich artystów. Twórcy wykorzystują obecność muzyki w samych przysłowiach, takie jak aspekty rytmiczne, leksykalne i kulturowe. Tematyka muzyczna często krzyżuje się z przysłowiami lub stanowi źródło inspiracji dla tworzenia prowerbialnych obrazów[8].
Oto niektóre przykłady przysłowiowych odniesień w tekstach piosenek polskich muzyków:
- "Mądry głupiemu ustępuje", "do trzech razy sztuka", "jeśli wejdziesz między wrony, musisz krakać tak jak one", "każdy kij ma dwa końce", "przysłowia są mądrością narodów" - Kazik na żywo w piosence "Przy słowie"[9].
- "Przyjaciół poznaje się w biedzie", "do wesela się zagoi", "czas goi rany", "ostatni będą pierwszymi", "nieszczęścia chodzą parami", "co dwie głowy to nie jedna" - Penx w piosence Przysłowia[10].
- "Nieszczęścia chodzą parami? Tylko w przysłowiach." - Hukos & Cira w utworze "Supeł"[11].
- "I tylko w przysłowiu szewc chodzi boso." - Tede w piosence "Moje życie jest tu"[12].
- "Jest starym porzekadłem, że oczy dusz zwierciadłem" - A.J.K.S. w utworze "1320".
- "Znasz to przysłowie – winni się tłumaczą.", "teraz już wiem, milczenie jest jak złoto" - Chada, Jarecki, Pih, Sitek, DonGuralesko w utworze "P.M.T.".
- "Tak jak wiesz, nie oceniaj książki po okładce." - Młody M w utworze "Uzależnienie".
- "Mój dom to moja twierdza" - Kazik na żywo w piosence "Mój do to moja twierdza".
- "Nie kupuj kota w worku, "kto pod kim dołki kopie, sam często wpada w nie" - Irena Santor w piosence "Kowalem swego szczęścia każdy bywa sam"[13].
- "Baba z wozu koniom lżej" - Trubadurzy w piosence "Baba z wozu koniom lżej"[14].
- "Strach ma przecież. Wielkie oczy" - Ewa Bem w piosence "Wszystkiego najlepszego"[15].
- "Niedaleko pada jabłko od jabłoni" - Kuba Kawalec w piosence Wózek z gruzem[16].
- "Kto się lubi, ten się czubi, to przysłowie znane Wam" - Filipinki w piosence "Kto się czubi, ten się lubi"[17].
Przysłowia w malarstwie i grafice
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Fa%C5%82szywe_przys%C5%82owie_%2858668%29.jpg/220px-Fa%C5%82szywe_przys%C5%82owie_%2858668%29.jpg)
Przysłowia stanowią inspirację dla artystów, którzy starają się przekazać ich znaczenie i mądrość ludową za pomocą dzieł malarstwa i grafiki.
Przykłady prac artystycznych, w których przysłowia odgrywają istotną rolę:
- "Przysłowia Polskie" autorstwa Mariana Knapika (2022): przedstawił 40 przysłów będących w powszechnym obiegu. To zaproszenie do rozważenia i odgadnięcia znaczeń tych przysłów, a zarazem ciekawy sposób na odkrywanie bogactwa mądrości ludowej[18].
- "Polskie Przysłowia Ludowe" autorstwa Sylwii Zawiślak (2016): to projekt artystyczny, na który składa się 17 grafik wykonanych za pomocą techniki druku wypukłego, które ilustrują 40 archaicznych przysłów, często już nieistniejących w codziennym użytku[19].
![]() | Zobacz hasło Aneks:Przysłowia polskie - indeks tematyczny w Wikisłowniku |
Przypisy
- ↑ a b PiotrP. Matczak PiotrP. i inni, Temperature Forecast Accuracies of Polish Proverbs, „Weather, Climate, and Society”, 12 (3), 2020, s. 405–419, DOI: 10.1175/WCAS-D-19-0086.1, ISSN 1948-8327 [dostęp 2021-10-18] (ang.).
- ↑ JulianJ. Krzyżanowski JulianJ., U średniowiecznych źródeł przysłów polskich, „Pamiętnik Literacki”, 51 (3), 1960, s. 69–90 .
- ↑ Przysłowia ludowe mądrością narodu [online], rme.cbr.net.pl [dostęp 2021-08-30] .
- ↑ a b GrzegorzG. Szpila GrzegorzG., Współczesna polska paremiografia dla dzieci., „Poradnik Językowy”, 2020 (7/2020(776)), 2020, s. 85–97, DOI: 10.33896/porj.2020.7.7, ISSN 0551-5343 [dostęp 2021-10-18] .
- ↑ a b c Jarząbek, Krystyna (2012). "Polacy i Polska w rodzimych przysłowiach". Parémie národů slovanských VI: sborník příspěvků z mezinárodní konference konané v Ostravě ve dnech 9.-10. října 2012 s. 70–79.
- ↑ BarbaraB. Paczkowska BarbaraB., "Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. T.4", Wstęp, bibliografia, słownik wyrazów staropolskich gwarowych i obcych, indeks: S.Świrko, D.Świerczyńska,S.Świrko, Warszawa 1978 : [recenzja], „Biuletyn Polonistyczny 22/4 (74), 207”, bazhum.pl, 1979 [dostęp 2021-10-18] .
- ↑ Przysłowia ludowe mądrością narodu [online], Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, 14 maja 2020 [dostęp 2023-09-28] (pol.).
- ↑ GrzegoszG. Szpila GrzegoszG., Przysłowia w polskim flowklorze, „Polonica”, 40, 2020, DOI: 10.17651/POLON.40.3, ISSN 2545-045X [dostęp 2023-09-28] (pol.).
- ↑ Przy słowie - Utwory - Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki [online], bibliotekapiosenki.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ Penx (Ft. Avens) – Przysłowia. [dostęp 2023-09-28].
- ↑ Hukos / Cira - Supeł (prod. uRban) tekst piosenki - Teksciory.pl [online], teksciory.interia.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ TEDE - "Moje Życie Jest Tu" tekst piosenki | Lyrics at AZLyrics.com [online], www.azlyrics.com [dostęp 2023-09-28] (ang.).
- ↑ Irena Santor – Kowalem swego szczęścia każdy bywa sam | Tekst piosenki, tłumaczenie i teledysk [online], iSing [dostęp 2023-09-28] (pol.).
- ↑ Trubadurzy - Baba z wozu koniom lżej (feat. Halina Żytkowiak) tekst piosenki - Teksciory.pl [online], teksciory.interia.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ Ewa Bem - Wszystkiego najlepszego tekst piosenki - Teksciory.pl [online], teksciory.interia.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ Kuba Kawalec - Wózek z gruzem tekst piosenki - Teksciory.pl [online], teksciory.interia.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ Filipinki - Kto się czubi, ten się lubi tekst piosenki - Teksciory.pl [online], teksciory.interia.pl [dostęp 2023-09-28] .
- ↑ MagdalenaM. Skrabek MagdalenaM., Konkurs „Przysłowia polskie” [online], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, 1 lutego 2023 [dostęp 2023-09-28] (pol.).
- ↑ Wernisaż wystawy „Polskie przysłowia ludowe” [online], Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie [dostęp 2023-09-28] (pol.).