Róża dzika
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek | róża dzika | ||
Nazwa systematyczna | |||
Rosa canina L. Sp. pl. 1:491. 1753[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Rosa_canina.jpg/240px-Rosa_canina.jpg)
![]() | Zobacz kolekcję cytatów o dzikiej róży w Wikicytatach |
Róża dzika (Rosa canina L.), nazwy ludowe: psia róża (tłumaczenie nazwy łacińskiej) oraz szypszyna (pochodzenie słowiańskie; stąd szypszyniec różany) – gatunek krzewu z rodziny różowatych, z rodzaju róża. Występuje na obszarach umiarkowanych i ciepłych półkuli północnej. Można ją spotkać prawie w całej Europie, na terenach do 1500 m n.p.m., w Afryce Północnej, na Wyspach Kanaryjskich, na Maderze, w Azji; rozprzestrzeniła się także w Australii i Nowej Zelandii[4]. W Polsce jest gatunkiem pospolitym[5].
Morfologia
- Pokrój
- Krzew o wysokości do 3 m, czasami pnącze o wysokości do 12 m. Gałęzie są łukowato odgięte ku ziemi. Gałązki z silnie, hakowato zakrzywionymi kolcami[5][6].
- Liście
- Złożone są z 5–7 jajowato-eliptycznych, ostro ząbkowanych listków o ostro, pojedynczo lub podwójnie piłkowanych brzegach. Są zielone, rzadko tylko sine, nagie lub owłosione[5].
- Kwiaty
- Pięciopłatkowe kwiaty, różowe lub białawe są pojedyncze lub zebrane w kwiatostany. Wyrastają na szypułkach dłuższych od podsadek. Działki kielicha słabo ogruczolone, po przekwitnięciu są przeważnie odgięte w dół i dość wcześnie odpadają[5]. Hypancjum zazwyczaj podłużne, rzadko kuliste[6].
- Owoce
- Owoc szupinkowy wielkości 2–3 cm, wydłużony, purpurowoczerwony.
Biologia i ekologia
- Nanofanerofit. Porasta zarośla, skraje lasów, miedze, przydroża. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Rhamno-Prunetea[7]. Kwitnie od maja do lipca, jej kwiaty wydzielają przyjemny zapach. Owoce są rozsiewane przez zwierzęta (endochoria).
- Gatunek zbiorowy, zmienny morfologicznie[6].
- Tworzy mieszańce z różą czerwonawą, r. gęstokolczastą, r. francuską, r. Jundziłła[6].
- Liczba chromosomów 2n = 5x = 35[5][8]. Niekiedy 2n = 28 albo 42[9]. Podczas mejozy I 14 chromosomów tworzy siedem biwalentów. Pozostałe 21 chromosomów pozostaje niesparowane. W zapłodnieniu uczestniczą komórki plemnikowe zawierająca 7 chromosomów i komórka jajowa z 28 chromosomami[8].
Zastosowanie
- Surowiec zielarski: dojrzałe owoce (Fructus Rosae). Są składnikiem wielu mieszanek ziołowych. Zawierają oprócz ogromnej ilości witaminy C garbniki, karotenoidy, kwasy organiczne, olejki eteryczne, cukry, pektyny. Owoce są niezwykle bogatym źródłem witaminy C – zawierają jej dziesięciokrotnie więcej niż porzeczka czarna. Już 1-3 jej owoce w zupełności wystarczą do pokrycia dziennego zapotrzebowania człowieka na tę witaminę. Naturalna witamina zawarta w owocach jest przy tym trzykrotnie bardziej skuteczna od witaminy syntetycznej w tabletkach[10][potrzebny przypis]. Owoce róży mogą być używane do sporządzania przetworów i win (zob. wino z dzikiej róży)[11][12][13]. Owoce dzikiej róży zawierają również witaminy A, B1, B2, E, K i kwas foliowy, flawonoidy, kwasy organiczne, pektyny oraz garbniki[14].
- Działanie: słabo rozkurczające, żółciopędne, łagodnie moczopędne. Róża jest stosowana przede wszystkim jako lek ogólnie wzmacniający (bogate źródło witaminy C), ale także pomocniczo do leczenia różnych schorzeń wątroby, nerek i przewodu pokarmowego[13]. Specjalnie przyrządzone konfitury z dzikiej róży mogą być skutecznym lekiem na chorobę zwyrodnienia stawów[15].
- Zbiór i suszenie: owoce zbiera się, gdy dojrzeją, ale jeszcze zanim zrobią się miękkie. Suszenie ich jest dość trudne; owoce trzeba rozdrobnić, przez pierwsze 10 min. należy trzymać je w temp. ok. 100 °C, by szybko zniszczyć enzymy rozkładające witaminę C, potem suszyć w temp. ok. 50–60 °C[11].
- Sztuka kulinarna
- Z płatków wykonuje się konfitury, szczególnie nadające się do nadziewania pączków[16].
- Kandyzowane płatki nadają się do dekoracji ciast oraz są dodatkiem do potpourri[16].
- Z owoców wytwarza się dżemy, soki, syropy i koncentraty witaminowe. Przetwory z róży nadają się do samodzielnego spożycia, są także używane do aromatyzowania słodyczy, napojów, ciast[16].
- Z owoców oraz płatków robi się aromatyczne herbaty[16].
- W Szwecji z dojrzałych owoców przyrządza się zupę różaną (nyponsoppa)[17].
- Inne zastosowania
- Z nasion wytwarza się olej z dzikiej róży[18].
- W szkółkarstwie Rosa canina jest używana jako podkładka dla róż szlachetnych[18].
- Pędy kwitnącej róży lub gałązki z dojrzałymi owocami są wykorzystywane do wykonywania bukietów i dekoracji wnętrz[16].
Udział w kulturze
- Próbowano ją kiedyś stosować jako lek na wściekliznę, stąd jej angielska nazwa dog-rose[19].
- Była uprawiana w starożytnym Rzymie. Rzymianie wykonywali z niej wieńce, które nakładali na głowę podczas uczt. Wypełniali jej płatkami także poduszki, co miało uspokajać i usypiać[16].
- Zdaniem znawców roślin biblijnych róża dzika i róża fenicka wymienione są w Biblii, chociaż bez rozróżnienia gatunku. Nie zawsze jednak pod nazwą róża kryją się róże, czasami jako róże określane są również: oleander pospolity, narcyz wielokwiatowy lub tulipan górski. Jeden z tych dwu gatunków róż jest wymieniony w Księdze Mądrości (2,8). Świadczy o tym nie tylko fakt, że te dwa gatunki róż są w Izraelu pospolite, ale także kontekst wydarzeń w cytowanym fragmencie Biblii: istniał wówczas zwyczaj zakładania przez biesiadników wieńców z róż podczas uczt[20].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-23] (ang.).
- ↑ a b The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-26].
- ↑ a b c d e Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b K Y Lim, G Werlemark, R Matyasek, J B Bringloe i inni. Evolutionary implications of permanent odd polyploidy in the stable sexual, pentaploid of Rosa canina L. „Heredity”. 94 (5), s. 501–506, 2005. DOI: 10.1038/sj.hdy.6800648. ISSN 0018-067X. (ang.).
- ↑ Ä Gustafsson. The constitution of the Rosa canina complex. „Hereditas”. 30 (3), s. 405–428, 2010. DOI: 10.1111/j.1601-5223.1944.tb02738.x. ISSN 0018-0661. (ang.).
- ↑ Dzika róża – źródło witaminy C i nie tylko. Jak uprawiać? [online], TwojOgrodek.pl [dostęp 2019-05-22] (pol.).
- ↑ a b Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
- ↑ Serwis botaniczny Lonicera. [dostęp 2008-01-21].
- ↑ a b Jan Macků, Jindřich Krejča: Atlas roślin leczniczych. Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ Anna Guttman: Dzika róża: witaminowa bomba. 2013. [dostęp 2013-02-10]. (pol.).
- ↑ Róża sposobem na stawy - Nauka - rp.pl [online], www.rp.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
- ↑ a b c d e f Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
- ↑ Swedish Food, Rosehip soup. Nyponsoppa
- ↑ a b Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ Howard, Michael. Traditional Folk Remedies (Century, 1987); s 133
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- SNL: steinnype
Identyfikatory zewnętrzne:
- BioLib: 39740
- EoL: 234403
- EUNIS: 179295
- Flora of North America: 242417146
- FloraWeb: 26665
- GBIF: 3002461
- identyfikator iNaturalist: 55884
- IPNI: 731955-1
- ITIS: 24819
- NCBI: 74635
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): rjp-39
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:731955-1
- Tela Botanica: 56619
- identyfikator Tropicos: 27800145
- USDA PLANTS: ROCA3
- CoL: 4TCZM