Rukiewnik wschodni
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | rukiewnik | ||
Gatunek | rukiewnik wschodni | ||
Nazwa systematyczna | |||
Bunias orientalis L. Sp. pl. 2:670. 1753 | |||
| |||
|
Rukiewnik wschodni (Bunias orientalis L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Rośnie dziko w południowej i środkowej Europie, Azji Zachodniej, na Kaukazie i Syberii Wschodniej[3]. W Polsce gatunek inwazyjny, rozprzestrzenił się w ciągu kilkudziesięciu lat na całym terytorium, dawniej notowany tylko w południowo-wschodniej części kraju[4]. Status gatunku we florze Polski: kenofit[5].
Rozmieszczenie geograficzne
Ze względu na rozprzestrzenianie się gatunku w ciągu ostatnich stuleci, bardzo trudne jest jednoznaczne wskazanie obszaru jego naturalnego występowania. Niektórzy za obszar jego pochodzenia uznają Wyżynę Armeńską, inni rozciągają go na cały region Kaukazu, południową Rosję, południowo-wschodnią Europę (po Słowację i Węgry)[6].
Jego rozprzestrzenianie się z Kaukazu poprzez Rosję w kierunku północnym i zachodnim rejestrowane było w XVII wieku i wiązane jest ze stosowaniem tej rośliny jako paszowej dla koni w rosyjskiej armii[7], zanieczyszczeniem eksportowanych z Rosji ziaren zbóż nasionami tego gatunku oraz rozprzestrzenianiem rukiewnika jako rośliny warzywnej[6]. Na Wyspy Brytyjskie trafił i po raz pierwszy odnotowany został w 1731 roku[6]. W Estonii gatunek zarejestrowany został w 1796, na Łotwie w 1803. W Szwecji po raz pierwszy stwierdzony został w 1768[7]. We Francji w 1814[6]. W Norwegii gatunek pojawił się w pierwszej dekadzie XIX wieku wraz z transportami zboża z Rosji. Na Litwie znany jest od 1885, a na współczesnych ziemiach Polski (na Śląsku) od 1881. W Niemczech gatunek rozprzestrzeniać się zaczął w latach 40. XX wieku. Do lat 80. XX wieku gatunek notowany był w Europie Środkowej i Zachodniej jako raczej nieliczny. Masowo rozprzestrzeniać się zaczął w ostatnich dekadach XX wieku[7]. Miejscami do jego rozprzestrzenienia przysłużyły się prawdopodobnie także podejmowane w końcu XX wieku uprawy tego gatunku jako rośliny paszowej w krajach byłego Związku Radzieckiego[6].
Współcześnie w Europie gatunek jest pospolity w Rosji, w południowej Polsce i w południowych Niemczech, Austrii[7] i Szwajcarii[6]. Występuje poza tym w Słowacji, Czechach, Holandii[6][7], Belgii i Francji[6]. Na północy rośnie w Wielkiej Brytanii, w Danii, Norwegii (do 64 szerokości północnej), w Finlandii i krajach bałtyckich[7]. Na południu Europy notowany jest w Rumunii, Bułgarii, krajach byłej Jugosławii po Macedonię, w północnych Włoszech i nielicznie w Hiszpanii[6].
W Rosji rukiewnik rozprzestrzeniony jest na całym obszarze z wyjątkiem dalekiej północy, sięgając Dalekiego Wschodu. Jako introdukowany występuje w Kazachstanie, Mongolii oraz w północnych prowincjach Chin (Heilongjiang i Liaoning[8])[6]. Do Ameryki Północnej gatunek zawleczony został w latach 40. XX wieku (w 1944 stwierdzony w kanadyjskim Nowym Brunszwiku, w 1958 w Wisconsin (USA)). Współcześnie występuje w licznych stanach wschodniego wybrzeża USA oraz w regionie Wielkich Jezior Północnoamerykańskich, w południowo-wschodniej Kanadzie i w jej południowo-zachodniej części (w prowincji Kolumbia Brytyjska)[6].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Bunias_orientalis_kz32.jpg/220px-Bunias_orientalis_kz32.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Bunias_orientalis_flowers.jpg/220px-Bunias_orientalis_flowers.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Bunias_orientalis_leaf_%281%29.jpg/220px-Bunias_orientalis_leaf_%281%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Bunias_orientalis_fruits_%282%29.jpg/220px-Bunias_orientalis_fruits_%282%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Bunias_orientalis_kz21.jpg/220px-Bunias_orientalis_kz21.jpg)
- Pokrój
- Okazała roślina zielna, osiągająca zwykle do 1 m wysokości[9], rzadziej do 1,5 m[8], w górze silnie rozgałęziona[9]. Podczas kwitnienia rozgałęzienia pędu nadają roślinie kulisty zarys[6]. Pęd nagi lub słabo owłosiony[9], włoski pojedyncze i rozgałęzione[8] z rzadkimi, gruczołowatymi brodawkami[9].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe, przy czym dolne liście skupione są w różyczce, mają blaszkę lirowatą, pierzastodzielną[9]. Liście te są ogonkowe i ogonki osiągają zwykle od 2 do 10, rzadko 15 cm długości[8]. Odcinki blaszki są jajowato lancetowate i mniej lub bardziej odgięte do tyłu[9]. Cała blaszka osiągać może do 40 cm długości i 14 cm szerokości[8]. Średnica przyziemnej rozety osiąga ponad 1 m[6]. Liście łodygowe są lancetowate, nierówno ząbkowane[9]. Krótkogonkowe i siedzące[8].
- Kwiaty
- Zebrane w gęste, wysokie, wielokwiatowe grona na szczytach pędów[9]. Szypułki długości 1–2 cm, rozpostarte, proste[8]. Kielich z działkami odstającymi długości 3–3,7 mm[9] i szerokości 1–1,5 mm, żółtawe[8]. Płatki korony złocistożółte, całobrzegie, długości 5–7 mm i szerokości 3–5 mm[8][9]. U nasady z cienkim paznokciem o długości 1–2 mm[8]. Pręcików jest 6, wyraźnie czterosilnych – 4 wewnętrzne są znacznie dłuższe od 2 zewnętrznych. Nitki pręcików są żółtawe i mają 1,5-3,5 mm długości. Główki podługowate, do 1 mm długości. U nasady każdego pręcika znajduje się miodnik. Słupek górny, z dwóch owocolistków[8].
- Owoce
- Łuszczynki 1–2 komorowe[8], skośnie jajowate, brodawkowate, długości 4,5–7 mm i szerokości 3,5–4 mm, w górze zaostrzone i zakończone dzióbkiem o długości 0,5–1,2 mm. Osadzone są na szypułce długości 8–15 mm[9]. Podczas dojrzewania drewnieją[8]. Zawierają po dwa nasiona[8], które są brunatne, kulistawe i osiągają 2,5-3,3 mm długości i 1,5–2 mm szerokości.
Biologia
Roślina dwuletnia i bylina, hemikryptofit. W odpowiednich warunkach rukiewnik jest długowieczny, osiągając ponad 12 lat życia. Kwitnienie przypada na okres od maja do sierpnia. Kwiaty zapylane są przez błonkówki i muchówki, ale też są samopylne[6][7]. Owoce dojrzewają w okresie od lipca do sierpnia. Na jednej roślinie powstaje średnio 5 tys. nasion[6]. Na stanowiskach rukiewnika bywa ich średnio 1 tys. na m² gleby (do 150 tys. na m²)[6], przy czym znaczna ich część skutecznie kiełkuje. Rośliny zarówno młode, jak i dorosłe, cechują się małą śmiertelnością. W efekcie gatunek ten może zdominować zasiedlane zbiorowiska roślinne osiągając duże zagęszczenia (do 2 tys. kwiatostanów na 1 m²)[7].
Rukiewnik wschodni rozprzestrzenia się przez nasiona, ale łatwo odrasta także z korzeni i ich fragmentów (roślina potrafi odrosnąć z fragmentu korzenia o długości 1 cm). Współcześnie najczęściej przemieszczany jest na nowe stanowiska wraz z sianem i glebą zawierającą korzenie. Był i wciąż bywa oferowany w sprzedaży jako roślina ozdobna. W przeszłości rozsiewany był jako roślina paszowa i jadalna[7].
Liczba chromosomów 2n = 14[8]. Wielkość genomu, czyli wartość odpowiadająca zawartości DNA w jądrze wyrażona w jednostkach wagowych (pg) wynosi w przypadku jądra haploidalnego: 1C = 2.43 pg[6].
Ekologia
Gatunek jest niewybredny odnośnie do warunków glebowych, ale preferuje zasobne gleby na glinach i piaskach o neutralnym pH, niezbyt suche lub wilgotne[7]. Opisywany jest jako preferujący gleby wapienne, ale dobrze rośnie na bardzo różnych podłożach w miejscach przekształconych przez człowieka, włączając w to wysypiska odpadów i ruiny[6]. Źle znosi zacienienie[7]. Warunki siedliskowe mają istotny wpływ na budowę roślin (gatunek jest morfologicznie bardzo plastyczny)[6].
W obrębie naturalnego zasięgu zasiedla miejsca słoneczne na krawędziach lasów, wnętrza lasów i skarpy nadrzeczne[7]. Jako roślina inwazyjna występuje głównie na terenach ruderalnych – przydrożach, terenach kolejowych, wysypiskach gruzu, terenach przemysłowych. Rozprzestrzenia się na suchych i świeżych łąkach, których użytkowanie zostało porzucone. Wkracza także na łąki zalewowe[7]. W syntaksonomii zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej rukiewnik wschodni uznawany jest za gatunek wyróżniający dla zespołu Falcario vulgaris-Agropyretum repentis[10]. Występuje jednak w szerokiej gamie różnych zbiorowisk z takich syntaksonów jak: Artemisietea vulgaris, Convolvulo-Agropyrion, Aegopodion podagrariae, Artemisio-Tanacetetum vulgaris, Galio-Urticetea, Calystegietalia, Arrhenatherion elatioris[6].
Gatunek jest bardzo problematyczny na użytkach zielonych i nieużytkowanych łąkach, które w krótkim czasie może zdominować znacznie redukując miejscową florę. Uznawany jest także za uciążliwy chwast upraw winorośli. W uprawach innych gatunków, które wyrastają wyżej niż rukiewnik, roślina ta nie stanowi problemu ponieważ zacieniona przegrywa konkurencję z gatunkiem uprawnym[7]. Poza skutecznym konkurowaniem tego gatunku o przestrzeń w miejscach występowania, podczas obfitego kwitnienia rukiewnik wabi skutecznie owady zapylające, co znacznie ogranicza szanse na zapylenie gatunków współtowarzyszących[7]. Stwierdzono także zróżnicowane wobec różnych roślin, ale raczej niewielkie oddziaływania allelopatyczne[6].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
- ↑ W. Szafer, S. Kulczyński, P. Pawłowski: Rośliny Polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 235.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Bunias orientalis (Turkish warty-cabbage). [w:] Invasive Species Compendium [on-line]. cabi.org. [dostęp 2016-12-19].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Christina Birnbaum: Bunias orientalis. [w:] NOBANIS – Invasive Alien Species Fact Sheet [on-line]. nobanis.org, 2006. [dostęp 2016-12-19].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Bunias orientalis Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-12-18].
- ↑ a b c d e f g h i j k Kulczyński Stanisław, Paczoski Józef, Pawłowski Bogumił: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1927, s. 183.
- ↑ WładysławW. Matuszkiewicz WładysławW., Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13520-4, OCLC 749271059 .
- SNL: russekål
- BioLib: 39026
- EoL: 592420
- EUNIS: 164415
- Flora of China: 200009285
- Flora of North America: 200009285
- FloraWeb: 934
- GBIF: 3050364
- identyfikator iNaturalist: 159601
- IPNI: 279703-1
- ITIS: 23067
- NCBI: 358661
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2686094
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:279703-1
- Tela Botanica: 11457
- identyfikator Tropicos: 4101139
- USDA PLANTS: BUOR
- CoL: 695NB