Rzęska
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Eukaryotic_cilium_diagram_pl.svg/220px-Eukaryotic_cilium_diagram_pl.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Bronchiolar_epithelium_3_-_SEM.jpg/220px-Bronchiolar_epithelium_3_-_SEM.jpg)
Rzęski – (łac. ciulium) organellum ruchu, cienkie wyrostki cytoplazmatyczne, osadzone na ciałkach podstawowych. Występują w niektórych komórkach eukariotycznych[1] oraz bakteriach[2]. Rzęski są mniejsze niż wicie i występują w większej ilości[1].
Rzęski eukariotyczne
Występują m.in. u orzęsków, niektórych wirków, wrotków oraz uczestniczą w procesach transportu np. w komórkach nabłonków wyściełających jajowody oraz ściany dróg oddechowych[1].
Budowa
W komórkach eukariotycznych rzęski są od wici proporcjonalnie krótsze[2]. Wszystkie wici oraz rzęski eukariontów mają taki sam podstawowy wzór budowy – wiązka włókien aksonemy, otoczona błoną stanowiącą ciągłość z błoną komórkową[2].
Wewnątrz aksonemy znajdują się mikrotubule o wzorze 9+2[2], co oznacza, że dwie mikrotubule centralne znajdują się w centrum rzęski a 9 par w części peryferycznej. Każda z 9 par zewnętrznych mikrotubul wygląda jak cyfra 8, mniejszy krąg jest określany jako podwłókno A lub mikrotubula A, a większe jako podwłókno B albo mikrotubula B.
Mikrotubule A są połączone z otoczką centralną poprzez promieniście ustawione szprychy, a sąsiadujące ze sobą pary mikrotubul są połączone białkiem neksyną[2].
Z każdego podwłókna A wystaje ramię dyneinowe, a każde ramię w rzęsce jest zwrócone w tym samym kierunku[2].
Ruch rzęski
Podobnie jak głowy miozyny z aktyną, głowy dyneiny tworzą mostki poprzeczne z mikrotubulami B i mają aktywność ATPazową. ATP związuje się z dyneiną, a dysocjuje od mikrotubuli B. Następnie zachodzi hydroliza ATP do ADP i Pi, po czym następuje uwolnienie ADP i Pi. Dzięki temu procesowi, w aksonemie, zewnętrzne pary mikrotubul ślizgają się po sobie[2]. Pomiędzy przylegającymi do siebie zewnętrznymi parami zachodzi wytworzenie siły przez poprzeczne mostki dyneinowe. Ramiona dyneinowe na mikrotubuli A jednej pary wędrują wzdłuż mikrotubuli B pary przyległej, inaczej niż w mięśniu, gdzie filamenty aktyny i miozyny ślizgają się jedne po sobie. W rzęsce promieniste szprychy uniemożliwiają ruch ślizgowy, który zamienia się w ugięcie. Podczas tego procesu rozciągliwe białko – neksyna utrzymuje pary razem[3][2].
Rzęski bakteryjne
Ruch obrotowy umożliwia u bakterii chemotaksję[2]. Bakteria pałeczka okrężnicy ma zazwyczaj 6 rzęsek, które wyrastają w losowych miejscach z powierzchni komórki[2].
Budowa
Rzęski bakteryjne różnią się od rzęsek i wici eukariotycznych w dwóch aspektach[2]:
- są zbudowane z białka flageliny (podjednostka 53 kDa), a nie tubuliny;
- wykonuje ruch obrotowy zamiast uginania się[2];
Filament rzęski zawiera 11 podjednostek. Rzęska rośnie dzięki dopływaniu nowych podjednostek flageliny, dyfuzyjnie, poprzez rdzeń do końca oddalonego od komórki[2].
Pomiędzy filamentem rzęski, a błoną komórkową znajduje się hak rzęski. Ta struktura jest złożona z podjednostek białek HAKa (o 42 kDa), które tworzą krótką zakrzywioną strukturę. W błonie komórkowej występuje ciało podstawowe, które jest nazywane motorem rzęski. Do podstawy haka są przyłączone dwa pierścienie białek w zewnętrznej oraz wewnętrznej błonie[2].
Ruch rzęski
Obrotowy ruch rzęski zachodzi, kiedy protony przepływają przez stator (zewnętrzny pierścień białkowy). W podobny sposób do motoru w F1F0 w syntazie ATP[2].
Przypisy
- ↑ a b c rzęski, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-09-09] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o B.D.B.D. Hames B.D.B.D., N.M.N.M. Hooper N.M.N.M., Krótkie wykłady BIOCHEMIA wydanie 2, Wydawnictwo naukowe PWN, 2007, s. 449-451 (pol.).
- ↑ How Do Cilia and Flagella Move?. XVIVO Scientific Animation 2020-03-10. [dostęp 2024-09-10].
- Britannica: science/cilium
- Catalana: 0090484, 0090485, 0168432
- DSDE: fimrehår