Słowo o Jakubie Szeli
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Bruno_Jasie%C5%84ski_-_S%C5%82owo_o_Jakubie_Szeli%2C_ok%C5%82adka_Zygmunt_Waliszewski.jpg/200px-Bruno_Jasie%C5%84ski_-_S%C5%82owo_o_Jakubie_Szeli%2C_ok%C5%82adka_Zygmunt_Waliszewski.jpg)
Słowo o Jakubie Szeli – trzyczęściowy poemat Brunona Jasieńskiego opublikowany w 1926 roku w Paryżu[1]. Utwór, stylizowany na pieśń ludową, opowiada o losach chłopskiego powstańca Jakuba Szeli.
Utwór ma polemiczny charakter wobec utrwalonego w literaturze polskiej obrazu Szeli, zgodnie z którym osoba która zdaniem autora była tylko naiwnyn chłopem-buntownikiem przeistoczył się w zbrodniarza, jednocześnie będącym ofiarą prowokacji politycznej[2]. W taki sposób przedstawiali go Maria Konopnicka, Stanisław Wyspiański czy Stefan Żeromski.
Badacze dostrzegają zbieżność pomiędzy Słowem... a twórczością niektórych rosyjskich futurystów, przede wszystkim z utworem Wasilija Kamienskiego o rosyjskim XVII-wiecznym buntowniku chłopskim, Stieńce Razinie[3].
Forma
Utwór został napisany przy użyciu stylizowanego na ludową przyśpiewkę[4] wiersza sylabotonicznego, a miejscami tonicznego, z wykorzystaniem pomysłowych rymów kalamburowych. Poniższy fragment jest regularnie trocheiczny.
- Tańcowała izba, stół,
- cztery konie, piąty wół.
- Tańcowały krowy z obór
- jak w tancerkach był niedobór.
Toniczna trójakcentowa jest następująca strofa:
- Rozwichrzonych nad polem grzyw dym
- kapie deszczu wymieniem koziem.
- Gorzki smak przypalonej krzywdy
- ma brunatny twych grud czarnoziem.
Wiersz toniczny Jasieńskiego oparty jest nie na rachubie wszystkich akcentów wyrazowych, ale na liczeniu skupień akcentowych (zestrojów ściągniętych)[5].
- Nad rzeczułką, cały w brzozach prócz wieży,
- póki chłody brzozom liści nie potną,
- klepie kościół kijankami pacierzy
- chłopską dolę, jak ta szmata wilgotną.
Jak widać, trójakcentowy wers Jasieńskiego mieści się często w formule 9(4+5) lub 11(4+4+3). Jednak podstawowa jest zasada toniczna, a nie sylabiczna, organizacji tekstu.
- W białe noce, od rżysk i gumien,
- porośniętych i mchem i mgłą,
- pozbierałem tę pieśń, jak umiem
- i przynoszę skrwawioną i złą.
W podobny sposób swoje wiersze toniczne komponowała Kazimiera Iłłakowiczówna (Bajka o złej matce). Poeta eksperymentuje też z wierszem złożonym z monosylab[6].
- Szedł śnieg. Brał mróz.
- Biegł zbieg. W mróz wrósł.
- Z ust krew - as kier.
- Znad drzew mgła skier.
Formą poezji Jasieńskiego zajmował się Edward Balcerzan[7].
Adaptacje
W 1962 roku na scenie Teatru Narodowego Kazimierz Dejmek zrealizował spektakl złożony z pt. Słowo o Jakubie Szeli. Rolę tytułową, nagrodzoną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zagrał Ignacy Machowski. Widowisko składało się z poematu i dramatu Jasieńskiego, a także fragmentów m.in. Turonia Żeromskiego i Dziadów Mickiewicza. W 2017 roku sztukę wystawił Teatr Śląski w Katowicach. W rolę tytułową wcielił się Jerzy Głybin.
Przypisy
- ↑ BrunoB. Jasieński BrunoB., Słowo o Jakubie Szeli, wyd. 1926 [online], polona.pl [dostęp 2018-10-09] .
- ↑ Grzegorz Gazda: Dwudziestolecie międzywojenne: słownik literatury polskiej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008, s. 179. ISBN 978-83-7420-110-0.
- ↑ Grzegorz Gazda: Dwudziestolecie międzywojenne: słownik literatury polskiej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008, s. 180. ISBN 978-83-7420-110-0.
- ↑ Marian Rawiński, "Słowo o Jakubie Szeli" Brunona Jasieńskiego wobec folkloru, Pamiętnik Literacki 1/1971, s. 81-118.
- ↑ Porównaj Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 105-112.
- ↑ Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, o.c., s. 98.
- ↑ Edward Balcerzan, "Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej Bruno Jasieńskiego". Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1968.
Linki zewnętrzne
- Słowo o Jakubie Szeli w bibliotece Polona
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst Słowo o Jakubie Szeli |
![]() | Zobacz kolekcję cytatów z poematu Słowo o Jakubie Szeli w Wikicytatach |