Sałata kompasowa
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Cichorioideae | ||
Rodzaj | sałata | ||
Gatunek | sałata kompasowa | ||
Nazwa systematyczna | |||
Lactuca serriola L. Cent. Pl. 29 1756 [3] | |||
| |||
|
Sałata kompasowa (Lactuca serriola L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae). Jest szeroko rozprzestrzenioną na świecie rośliną synantropijną. Roślina trująca. Z roślin tego gatunku wyselekcjonowano okazy o liściach pozbawionych goryczy i kolców, z których wyhodowano sałatę siewną – popularne warzywo już w starożytności w basenie Morza Śródziemnego[4].
Rozmieszczenie geograficzne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/20130712Lactuca_serriola3.jpg/220px-20130712Lactuca_serriola3.jpg)
Gatunek pochodzenia śródziemnomorsko-irańsko-turańskiego[5]. Rozprzestrzenił się jednak i obecnie poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach. W Europie na północy sięga po 65 stopień szerokości geograficznej na Półwyspie Skandynawskim[6]. Do Ameryki Północnej dostał się jako gatunek zawleczony wraz z zanieczyszczonym ziarnem siewnym[7]. W Polsce występował już we wczesnym średniowieczu, ale być może wcześniej. Jest dość pospolity, występuje na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Lokalnie jest rzadki. Status gatunku we florze Polski: archeofit[5].
W Europie wciąż zwiększa swoje rozprzestrzenienie i zasięg i w wielu krajach jest uważany za gatunek inwazyjny na siedliskach synantropijnych. Za przyczynę tego uważa się wzrost komunikacji i ocieplenie klimatu. Obecnie sałata kompasowa jest najbardziej na świecie rozprzestrzenionym gatunkiem rodzaju Lactuca[7].
Morfologia
- Łodyga
- O wysokości do 150 cm, wzniesiona, rzadziej pokładająca się, obła, prążkowana, kolczasta, białawoszarawa lub szarozielona, z sokiem mlecznym[5].
- Liście
- Są w charakterystyczny sposób ustawione parami w jednej płaszczyźnie, w kierunku północ-południe, w zarysie szeroko odwrotnie jajowate. Są pierzasto wcinane, mają strzałkowatą nasadę, na dolnej stronie liścia ząbki na głównym nerwie, podobne na brzegach blaszki[5].
- Liścienie
- Okrągłe do szerokoeliptycznych z nasadą przechodzącą w ogonek i zaokrąglonym wierzchołkiem[8].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki, te zaś w groniasty lub wiechowaty kwiatostan. Jego oś jest falisto powyginana. Dość wąskie koszyczki mają długość 8–12 mm i znajduje się w nich po kilkanaście kwiatów. Brak plewinek. Kwiaty od wewnętrznej strony jasnożółte, od zewnętrznej jasnofioletowe[5].
- Owoc
- Niełupka ze śnieżnobiałym puchem kielichowym. Posiada na szczycie niewielką piramidkę z dość długim i bezbarwnym dzióbkiem (rostrum)[5]. Na powierzchni ma 2 rzędy włosków i 5-9 żeberek[8].
- Pęd kwiatostanowy
- Koszyczek
- Owoce
- Liście
Biologia i ekologia
- Rozwój
- Roślina roczna lub dwuletnia, hemikryptofit[9]. Kwitnie od lipca do września. Kwiaty przedprątne, owadopylne[10]. Z badań wynika, że tylko 1–5% populacji powstaje w wyniku zapylenia krzyżowego przez owady. Samopylność i wytwarzanie dużej ilości bardzo drobnych nasion to czynniki sprzyjające migracji i rozprzestrzenianiu się gatunku. Sprzyja temu także wczesne zakwitanie, długi okres owocowania, duża żywotność nasion, plastyczność ekologiczna[7].
- Jest tzw. rośliną kompasową – jej liście ustawiają się równolegle do kierunku promieni słonecznych, co chroni ją przed nadmiernym parowaniem[11].
- Siedlisko
- Roślina światłolubna i synantropijna, występująca głównie na siedliskach ruderalnych; nieużytkach, przydrożach, placach budowy, rumowiskach, terenach kolejowych, ale czasami także na siedliskach segetalnych, jako chwast[5]w uprawach zbóż, kukurydzy, rzepaku, buraków, roślin strączkowych[5]. W uprawach pojawia się głównie na polach odłogowanych. Preferuje gleby suche, nieco kamieniste i bogate w składniki pokarmowe[8]. Czasami występuje także nad rzekami[5]. Jest gatunkiem o dużej zmienności morfologicznej i ekologicznej. Do końca XX wieku w Polsce występowała głównie na siedliskach ruderalnych, ostatnio jednak coraz bardziej zwiększa swój udział w agrocenozach, stając się dokuczliwym chwastem[7]. Najczęściej zachwaszcza uprawy rzepaku ozimego i zbóż ozimych, rzadziej roślin okopowych, szczególnie na glebach średnich, suchych i bogatych w związki wapnia[12].
- Gatunek charakterystyczny dla Ass. Erigeronto-Lactucetum i wyróżniający dla związku zespołów (All.) Sisymbrion[13].
- Własności fitochemiczne
- Roślina zawiera alkaloid, w soku mlecznym laktucerynę, laktucynę oraz laktukopirynę[14]. Roślina trująca[9][14]. Trujący jest jej sok mleczny. Po spożyciu w większych ilościach powoduje niepokój i zaburzenia nerwowe, a nawet śmierć[15]. Objawami zatrucia są wymioty, rozszerzenie źrenic, przyśpieszona akcja serca. Przyczyną śmierci jest zatrzymanie akcji serca. Roślina jest trująca m.in. także dla koni, bydła, owiec, świń i psów (dla tych ostatnich śmiertelna dawka to 2 g świeżego wyciągu z rośliny)[14].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n = 18[9].
- Korelacje międzygatunkowe
- Na sałacie kompasowej pasożytuje grzybopodobny lęgniowiec Bremia lactucae wywołujący mączniaka rzekomego i niektóre gatunki grzybów: Golovinomyces cichoracearum wywołujący mączniaka prawdziwego, Mycosphaerella hieracii wywołująca plamistość liści i Microdochium panattonianum. Jest też żywicielem larw muchówek Ensina sonchi i Trupanea amoena[16].
Zastosowanie
- Liście w niewielkich ilościach są jadalne, zarówno na surowo, jak i po ugotowaniu. Nadają się do tego celu tylko młode liście, potem bowiem stają się gorzkie[15].
- Sok mleczny zawiera substancję o działaniu podobnym do opium, ale nie powodującą uzależnień. Z tego powodu był używany do leczenia uzależnień od opium[15].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-11-24] (ang.).
- ↑ The Plant List [online] [dostęp 2018-03-02] .
- ↑ Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 609. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ a b c d e f g h i Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ Discover Life Maps [online] [dostęp 2018-03-02] .
- ↑ a b c d ''Lactuca seriola'' L. – ekspansywny gatunek na terenie Europy [online] [dostęp 2018-03-02] [zarchiwizowane z adresu 2018-03-22] .
- ↑ a b c Horst Klaaßen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
- ↑ a b c Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Encyklopedia Gutenberga [online] [dostęp 2018-03-02] .
- ↑ J. Kapeluszny, M. Haliniarz. Zmienność cech morfologicznych oraz plenność sałaty kompasowej – Lactuca serriola (L.) w zależności od miejsca występowania. Ekologia i Technika, 2011, 19 (3A): 151-154.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b c JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 393–394, ISBN 83-09-00660-8, OCLC 749337977 .
- ↑ a b c Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.
- ↑ MalcolmM. Storey MalcolmM., Lactuca serriola L. (Prickly Lettuce), [w:] BioInfo (UK) [online] [dostęp 2018-03-02] .
- BioLib: 41652
- EoL: 468149
- EUNIS: 156360
- Flora of China: 242328083
- Flora of North America: 242328083
- FloraWeb: 3247
- GBIF: 3140490
- identyfikator iNaturalist: 53107
- IPNI: 228256-1
- ITIS: 36608
- NCBI: 75943
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-114649
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:228255-1
- Tela Botanica: 37373
- identyfikator Tropicos: 2700954
- USDA PLANTS: LASE
- CoL: 3RTCK