Spichrze w Bydgoszczy
![]() | Ten artykuł od 2019-12 należy dopracować: Zbyt duża liczba zdjęć – należy sformatować je w formie galerii. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu. |
![]() Spichrze nad Brdą | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Miejscowość | Bydgoszcz | ||
Styl architektoniczny | szachulec, cegła | ||
Rozpoczęcie budowy | koniec XVIII wieku | ||
Kolejni właściciele | Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy, instytucje komercyjne | ||
brak współrzędnych | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Bdg_Spichrze_21_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_21_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Bdg_Spichrze_11_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_11_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Bdg_Spichrze_14_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_14_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Bdg_Spichrze_5_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_5_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Bdg_Spichrze_noc_fr_7_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_noc_fr_7_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Bdg_Spichrze_noc_fr_3_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_noc_fr_3_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Bdg_Spichrze_noc_amf_1_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_noc_amf_1_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Bdg_Spichrze_noc_mst_1_07-2013.jpg/220px-Bdg_Spichrze_noc_mst_1_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Bdg_spichrze_noc10_12-2013.jpg/220px-Bdg_spichrze_noc10_12-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Bdg_BialySpichrz_8_07-2013.jpg/220px-Bdg_BialySpichrz_8_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Bdg_BialySpichrz_6_07-2013.jpg/220px-Bdg_BialySpichrz_6_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Bdg_WM_zakole_kbsp_4_10-2013.jpg/220px-Bdg_WM_zakole_kbsp_4_10-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Bdg_kladkaOpery_12_07-2013.jpg/220px-Bdg_kladkaOpery_12_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Bdg_BialySpichrz_noc_6_07-2013.jpg/220px-Bdg_BialySpichrz_noc_6_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Bdg_BSp%26Kat_noc_1_07-2013.jpg/220px-Bdg_BSp%26Kat_noc_1_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Bdg_BialySpichrz_noc_10_07-2013.jpg/220px-Bdg_BialySpichrz_noc_10_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Bdg_CzerwSpichlerz_16_07-2013.jpg/220px-Bdg_CzerwSpichlerz_16_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Bdg_CzerwSpichlerz_7_07-2013.jpg/220px-Bdg_CzerwSpichlerz_7_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Bdg_LakaWM_21_07-2013.jpg/220px-Bdg_LakaWM_21_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Bdg_CzerwSpichlerz_19_07-2013.jpg/220px-Bdg_CzerwSpichlerz_19_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Bdg_CzerwSpichlerz_26_07-2013.jpg/220px-Bdg_CzerwSpichlerz_26_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Bdg_Miedzywodzie_noc_16_07-2013.jpg/220px-Bdg_Miedzywodzie_noc_16_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Bdg_Miedzywodzie_noc_20_07-2013.jpg/220px-Bdg_Miedzywodzie_noc_20_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Bdg_Miedzywodzie_noc_9_07-2013.jpg/220px-Bdg_Miedzywodzie_noc_9_07-2013.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Czerwony_Spichlerz_noc_festiwal_%C5%9Bwiat%C5%82a_17-09-2010.jpg/220px-Czerwony_Spichlerz_noc_festiwal_%C5%9Bwiat%C5%82a_17-09-2010.jpg)
Spichrze w Bydgoszczy – zabytkowe budynki magazynowe w Bydgoszczy w strefie staromiejskiej nad Brdą.
Położenie
Spichrze w Bydgoszczy znajdują się w większości na nabrzeżach rzeki Brdy i Młynówki. Kilka z nich zachowało się ponadto w głębi miasta lokacyjnego.
Przeznaczenie
Spichrze wykorzystywano niegdyś do magazynowania produktów rolnych oraz spożywczych, transportowanych drogą wodną do Gdańska, oraz Kanałem Bydgoskim do Berlina.
Historia
Obecność Spichlerzy zbożowych w Bydgoszczy związana jest z istotną rolą miasta w handlu spławnym (wiślanym) z Gdańskiem. Żegluga rzeczna była w staropolskiej Bydgoszczy jedną z najważniejszych dziedzin gospodarki i jedną z przyczyn rozwoju miasta w wiekach XV-XVII. Spław drewna na Brdzie wzmiankowano już w XIV wieku[1], od początku XV wieku istnieją zapisy o spławie zboża z Bydgoszczy do Gdańska[2], a w wieku XVI miasto należało do największych ośrodków handlu spławnego w Rzeczypospolitej[3]. Ocenia się, że w II połowie XVI wieku, co dziesiąty mieszkaniec miasta był gospodarczo związany ze spławem wiślanym[4], a bogaci kupcy zbożowi piastowali najważniejsze stanowiska w samorządzie miejskim. Istniały dwa bractwa trudniące się handlem spławnym (bardzo rzadkie w miastach koronnych): szyprów, założone w 1487 r. oraz sterników i pomagrów (1591 r., ok. 80 członków)[5].
W 1579 r. w rejestrze komory wiślanej w Białej Górze zanotowano 225 statków z Bydgoszczy, na ogólną liczbę statków 1391[6]. Wynika z tego, że w tym roku co szósty statek zdążający do Gdańska miał swój port macierzysty w Bydgoszczy[4]. W XVI-XVII wieku przy porcie miejskim istniała stocznia rzeczna, w której naprawiano szkuty oraz spichlerze o trudnej do ustalenia liczbie[4].
Kronikarze bernardynów bydgoskich, a za nim również burmistrz Wojciech Łochowski na początku XVII wieku pisali:
„…Bydgoszcz słynie także z portu. Po obu stronach rzeki ma budowle okazałe, warte oglądania, wzniesione wyłącznie w celu magazynowania zboża, które w ogromnych ilościach zwożą tu z Wielkopolski, a szczególnie z całych Pałuk, Krajny i krain kaszubskich. W całym Królestwie Polskim trudno znaleźć drugie miasto, gdzie każdego roku gromadzono by tak wielkie ilości zboża; stąd w dogodnej porze wywozi się je do Gdańska. Z Gdańska z kolei, w górę rzeki, przywozi się do Bydgoszczy mnóstwo śledzi, soli zamorskiej, pomarańczy, win francuskich, reńskich, kanaryjskich, kreteńskich lub małmazyjskich…”[7]
Spichlerze użytkowane na obu nabrzeżach Brdy były własnością mieszczan, ale nie wszystkie, gdyż niektóre z nich należały do szlachty, gdańszczan, czy też biskupstwa gnieźnieńskiego.
Po rozbiorach Polski rola handlowa Bydgoszczy nie zmalała. Co prawda handel wiślany uległ ograniczeniu, ale w zamian powstała nowa droga wodna Wisła-Odra przez Kanał Bydgoski, Noteć i Wartę. W Bydgoszczy powstał Węzeł Wodny, wykorzystywany przez następne 200 lat dla transportu towarowego. W związku z tym w latach 1772–1800 powstało w Bydgoszczy szereg nowych spichlerzy, które w części zachowały się do dzisiaj.
Budynki stojące z reguły na nabrzeżach Brdy oraz na Wyspie Młyńskiej, początkowo służyły do magazynowania produktów spożywczych i rolnych, przeładowywanych ze statków i barek. Po 1851 r. coraz większe znaczenie posiadał transport kolejowy, wobec czego spichrze nad Brdą w większym stopniu wykorzystywano do magazynowania wyrobów kamionkowych, szkła, porcelany, wyrobów bednarskich i spożywczych.
Zmniejszenie liczby budynków magazynowych w Bydgoszczy przyniosły czasy okupacji hitlerowskiej w latach 1939–1945. W 1940 r. rozebrano spichlerz stojący naprzeciw wyspy św. Barbary, zaś w styczniu 1945 r. w wyniku ostrzału spaleniu uległ cały kompleks spichlerzy królewskich w zakolu Brdy. Ocalałe z pożogi wojennej obiekty spełniały rolę gospodarczą do lat 60. XX wieku. W 1960 r. w wyniku pożaru utracono dwa spichlerze w kompleksie nad Brdą, a pozostałe trzy przeznaczono na cele muzealne i administracyjne. W 1975 r. Muzeum Okręgowemu przekazano natomiast dwa obiekty na Wyspie Młyńskiej[8].
Dzisiaj szachulcowe spichlerze stanowią symbol Bydgoszczy nawiązujący do tradycji handlowej miasta, związanej z żeglugą śródlądową.
Charakterystyka
Większość spichlerzy bydgoskich zbudowano w konstrukcji szachulcowej.
Spichlerz holenderski
Jest położony nad Brdą, przy ul. Grodzkiej. Zbudowany został przed 1793 r. W 1964 r. został zaadaptowany na siedzibę Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz Przedsiębiorstwo Imprez Artystycznych Estrada. Po remoncie przeprowadzonym w latach 1993–2002 władze miejskie przeznaczyły go dla potrzeb Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Od 11 kwietnia 2002 r. mieści się w nim Muzeum Bydgoszczy, w którym znajduje się stała ekspozycja Pamiątek Bydgoskich, a także punkt Informacji Turystycznej.
Jest to budowla parterowa, z trójkondygnacyjnym poddaszem i dachem o krążynowej konstrukcji. W połaci dachowej znajdują się lukarny[9].
Spichlerze zbożowe nad Brdą
Są położone przy ul. Grodzkiej 9 i 11. Zostały zbudowane w latach 1793–1800 przez kupca Samuela Gotloba Engelmanna[9] i przez ponad 150 lat służyły celom magazynowym. Po wielkim pożarze w lutym 1960 r., który strawił dwa budynki przylegające do Rybiego Rynku noszące numery 13 i 15, władze miejskie ocalałe obiekty przeznaczyły dla potrzeb Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. W latach 1962–1964 zostały zaadaptowane na cele wystawiennicze. W latach 1998–2006 przeprowadzono generalny remont budynków, a w r. 2018 remont elewacji[10].
Są to budowle o konstrukcji szachulcowej, charakteryzującej się drewnianym szkieletem z ceglanymi wypełnieniami pól. Czterokondygnacyjny spichlerz przy Grodzkiej 9 został przebudowany, w 3 ćwierci XIX wieku, natomiast spichlerz przy Grodzkiej 11 jest trzykondygnacyjny[9]. Oba budynki są nakryte dachami dwuspadowymi z wystawkami[9].
Biały Spichlerz
Jest zlokalizowany we wschodniej części Wyspy Młyńskiej (tzw. Wyspie Menniczej), na nabrzeżu Brdy, w sąsiedztwie jazu farnego. Jest najstarszą zachowaną budowlą na obszarze Wyspy. Został zbudowany w latach 90. XVIII w. i aż do 1974 r. pełnił funkcję magazynu zbożowego. Od lat 80. XX w. mieści się w nim dział historii Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Eksponuje się tu głównie historię miasta i tradycje rzemiosła bydgoskiego i kujawskiego. W latach 2006–2008 budynek został gruntownie odnowiony w ramach programu Renowacja obiektów dziedzictwa kulturowego na Wyspie Młyńskiej[11] oraz przeznaczony do eksponowania zbiorów archeologicznych.
Jest to budynek piętrowy, z użytkowym poddaszem, wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, nakryty dachem dwuspadowym z facjatkami[9]. Został wykonany w konstrukcji szachulcowej. Spośród innych obiektów wyróżnia go gotycka piwnica zachowana z XV wieku, o krzyżowym sklepieniu, wspartym na masywnych ceglanych filarach. Zachował się pierwotny jednoprzestrzenny układ wnętrz, z drewnianymi słupami (obecnie przekształcony na parterze)[9].
Czerwony Spichlerz
Stoi naprzeciw mostu Młyńskiego i jest największym z zachowanych spichlerzy bydgoskich. Jest to dawny, tzw. Młyn Camphausena z 1861 r., zbudowany według projektu architekta Wolffa[9]. Za budynkiem rozpoczyna się Międzywodzie, dzielące Wyspę Młyńską. Do Czerwonego Spichrza przylegał niegdyś budynek mieszczący koła wodne napędzające młyn, a w 1917 r. wybudowano dodatkowo elektrownię wodną[9]. Do budynku przylega Dom Młynarza, obecnie odrestaurowany. W 1979 roku przeszedł w użytkowanie, a w 1997 roku stał się własnością Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. W latach 2006–2008 został gruntownie odnowiony w ramach programu Renowacja obiektów dziedzictwa kulturowego na Wyspie Młyńskiej[11]. Od 2009 r. mieści się w nim Galeria Sztuki Nowoczesnej.
Czerwony Spichlerz stanowi masywną, czterokondygnacyjną, ceglaną budowlę z podpiwniczeniem. Na osi elewacji frontowej znajduje się dwupiętrowy ryzalit, kondygnacje są rozdzielone ceglanymi gzymsami, a okna zamknięte półkoliście, z archiwoltami[9]. Układ wnętrz poszczególnych kondygnacji wyznaczony jest trzema rzędami drewnianych słupów. W piwnicach znajdują się ceglane sklepienia odcinkowe[9]. W wyniku remontu i przebudowy w 2008 r., obiekt wzbogacił się o przeszkloną klatkę schodową przylegającą do budynku od strony północnej.
Spichlerz przy ul. Stary Port
Jest zlokalizowany przy ul. Stary Port 13, na nabrzeżu rzeki Brdy. Zbudowany został w latach 1830–1840. W latach 90. XX w. został zaadaptowany na restaurację „Stary Port”. Obecnie jest użytkowany przez instytucje komercyjne.
Budynek został wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, w konstrukcji szachulcowej, z nietynkowanymi wypełnieniami ceglanymi. Jest dwupiętrowy, z dwukondygnacyjnym poddaszem, nakryty dachem dwuspadowym z wystawkami[9]. Na osi ściany szczytowej wschodniej, na wszystkich kondygnacjach zachowane są dwuskrzydłowe wrota. Wnętrze parteru jest ukształtowane przez dwa rzędy słupów[9].
Spichlerz „Karczma Młyńska”
Usytuowany jest na Wyspie Młyńskiej, na nabrzeżu Młynówki. Został zbudowany około 1835 roku w konstrukcji szachulcowej, z wypełnieniami ceglanymi, nietynkowanymi[9]. Budynek został wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta. Jest piętrowy, z użytkowym poddaszem. W połaci dachu znajdują się tynkowane wystawki[9]. W spichlerzu w latach 90. XX wieku zostały przeprowadzone gruntowne prace remontowe. Obecnie mieści się tu restauracja „Karczma Młyńska”.
Spichlerz przy Nowym Rynku
Osobny artykuł: Cerkiew św. Mikołaja w Bydgoszczy.
Powstał w trzeciej ćwierci XIX wieku. Początkowo był użytkowany jako kaszarnia, od 1925 r. mieściła się w nim sieczkarnia i śrutownia, a po 1945 roku magazyn. W 1981 został przekazany dla potrzeb prawosławnej parafii św. Mikołaja w Bydgoszczy
Spichrze istniejące
Spichrze w Bydgoszczy
Obiekt | Adres | Lata budowy | Nr rej. zabytków | Uwagi | Zdjęcie |
Spichlerz holenderski | ul. Grodzka 7 | przed 1793 | 418 z 25.01.1960 i 12.05.1993 | mieści wystawę stałą „Od Starego Rynku do placu Wolności. Spacer ulicami międzywojennej Bydgoszczy” Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy | ![]() |
Biały Spichlerz | ul. Mennica 2 – Wyspa Młyńska | 1789-1799 | A/180 z 15.06.1985 | mieści Zbiory Archeologiczne Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy | ![]() |
Spichlerz nad Brdą | ul. Grodzka 9 | 1793-1800 | 455 z 15.07.1961 i 12.05.1993 | mieści wystawy stałe i czasowe Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy | |
Spichlerz nad Brdą | ul. Grodzka 11 | 1793-1800 | 456 z 15.07.1961 i 12.05.1993 | mieści wystawy stałe i czasowe Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy | ![]() |
Spichlerz | ul. Pod Blankami 6 | pocz. XIX wieku | A/296/1 z 22.01.1992 | mieści biura i mieszkania | ![]() |
Karczma Młyńska | ul. Mennica 1 – Wyspa Młyńska | 1835 | A/328/1-9 z 9.06.1992 | mieści restaurację „Karczma Młyńska” | ![]() |
Spichlerz przy ul. Stary Port | ul. Stary Port 13 | 1830-1840 | A/400/1-2 z 28.02.1994 | mieści instytucje komercyjne | ![]() |
Czerwony Spichlerz | ul. Mennica 8 – Wyspa Młyńska | 1861 | A/328/1-9 z 9.06.1992 | mieści Galerię Sztuki Nowoczesnej Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy | ![]() |
Spichlerz | ul. Zaułek 22 | II połowa XIX wieku | A/1325/1-2 z 12.07.2007 | oficyna tylna kamienicy ul. Długa 53 | ![]() |
Spichlerz szachulcowy | ul. Nowy Rynek 5 | 1875-1900 | A/285 z 28.12.2004 | użytkowany przez cerkiew prawosławną pw. św. Mikołaja | ![]() |
Zwyczajowo spichrzami nazywa się trzy obiekty położone przy ul.Grodzkiej, które malowniczo wkomponowane w krajobraz miasta, stanowią dzisiaj jeden z jego symboli.
Spichlerze utracone
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Stare_spichrze_zbo%C5%BCowe_nad_Brd%C4%85.png/240px-Stare_spichrze_zbo%C5%BCowe_nad_Brd%C4%85.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Bdg_NoweSpichrze_noc_13_07-2013.jpg/240px-Bdg_NoweSpichrze_noc_13_07-2013.jpg)
W XV-XVIII wieku w Bydgoszczy znajdowało się kilkadziesiąt spichlerzy, prawdopodobnie o konstrukcji szachulcowej[12]. Do czasów dzisiejszych nie zachował się żaden z nich. Na ich fundamentach po 1772 r., kiedy Bydgoszcz przeszła pod władze Królestwa Prus, zbudowano obiekty z muru pruskiego. Niektóre ze zbudowanych wówczas budynków przetrwały do dzisiaj, ale większość wyburzono jeszcze w XIX wieku oraz w czasach nowożytnych. Do ważniejszych obiektów, które uległy zniszczeniu należą:
- zespół spichrzy na północnym nabrzeżu Brdy, rozebranych do 1900 r. w trakcie budowy pierzei kamienic przy Placu Teatralnym;
- spichlerz przy ul. Grodzkiej 5, rozebrany w 1940 r. przez okupacyjne władze hitlerowskie;
- spichrze królewskie zbudowane do 1789 r. w zakolu Brdy; spalone i rozebrane w 1945 r.; na ich miejscu znajduje się Opera Nova;
- dwa spichrze przy ul. Grodzkiej 13 i 15, spalone i rozebrane w 1960 r.
Szklane spichrze
Osobny artykuł: Siedziba mBanku w Bydgoszczy.
W latach 1995–1996 na nabrzeżu Brdy, w pobliżu tzw. pałacyku Lloyda, wzniesiono zespół budynków należących do mBanku w Bydgoszczy. Zwane są „nowymi spichrzami” lub „szklanymi spichrzami” i zaliczają się do najbardziej udanych realizacji architektonicznych w Polsce po 1990 r.[13] Forma budynków nawiązuje do zabytkowych spichlerzy znajdujących się tuż obok. W 2011 r. w budynkach znajdował się oddział MultiBanku oraz biura Atos Origin IT Services sp. z o.o.
Zobacz też
![]() | Zobacz galerię związaną z tematem: Galeria spichrzy bydgoskich |
- Stare Miasto w Bydgoszczy
- Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy
- Wyspa Młyńska w Bydgoszczy
- Siedziba mBanku w Bydgoszczy
- Historia Bydgoszczy
Przypisy
- ↑ Gierszewski Stanisław: Wisła w dziejach Polski: Gdańsk: Wydawnictwo Morskie: 1982, s. 29.
- ↑ Gierszewski Stanisław: Wisła w dziejach Polski: Gdańsk: Wydawnictwo Morskie: 1982, s. 28.
- ↑ W 1579 r. dowóz towarów do Gdańska z Bydgoszczy stanowił 71% całości dostaw mieszczańskich z ziem Korony – za: Gierszewski Stanisław: Wisła w dziejach Polski: Gdańsk: Wydawnictwo Morskie: 1982, s. 74.
- ↑ a b c Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. tom I do roku 1920. PWN Warszawa-Poznań 1991. ISBN 83-01-06667-9, s. 185.
- ↑ Guldon Zenon, Kabaciński Ryszard: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy (XVI-XVIII wiek). Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Bydgoszcz 1975.
- ↑ Natomiast w roku 1588 zarejestrowano 187 statków z Bydgoszczy na ogólną liczbę statków na Wiśle 2204.
- ↑ Kamil Kantak: Kronika bernardynów bydgoskich. Poznań: Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. t. XXXIII, 1907.
- ↑ Spichlerz Biały i Czerwony wraz z 3 innymi budynkami.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-927191-0-6.
- ↑ Spichrza – symbol Bydgoszczy w remoncie. Finał prac jesienią.
- ↑ a b https://web.archive.org/web/20071111024416/http://www.bydgoszcz.pl/binary/Renowacja%20obiekt%C3%B3w%20dziedzictwa%20kulturowego%20na%20terenie%20Wyspy%20M%C5%82y%C5%84skiej%20w%20Bydgoszczy_tcm29-22353.pdf dostęp 2009-12-18.
- ↑ Widoczne są na starych obrazach z przełomu XVIII-XIX.
- ↑ Raczyńska-Mąkowska Ewa. Najlepszy polski obiekt użyteczności publicznej stoi w Bydgoszczy. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 5. Bydgoszcz 2000.
Bibliografia
- Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
- Derenda Jerzy. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008
- Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-927191-0-6.
- Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996