Stare Miasto w Piotrkowie Trybunalskim
część miasta Piotrkowa Trybunalskiego | |||
![]() Rynek Trybunalski | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miasto | |||
Prawa miejskie | XIII/XIV w. | ||
Plan Starego Miasta![]() | |||
Położenie na mapie Piotrkowa Trybunalskiego ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa łódzkiego ![]() | |||
51,408250°N 19,695880°E/51,408250 19,695880 | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Piotrkow_Old_Town_on_Piotrkow_map.png/220px-Piotrkow_Old_Town_on_Piotrkow_map.png)
Stare Miasto w Piotrkowie Trybunalskim – najstarsza część Piotrkowa Trybunalskiego wywodząca się z XIV-wiecznego miasta lokacyjnego.
Obszar
Stare Miasto nie stanowi formalnej jednostki pomocniczej gminy, leży natomiast w granicach Osiedla „Centrum” (które do 2017 nosiło nazwę Osiedle „Starówka”)[1][2].
Na Starym Mieście leżą w całości lub częściowo ulice i place[3][4]:
- Rynek Trybunalski
- Plac Stefana Czarnieckiego
- ul. Farna
- ul. Grodzka
- ul. Konarskiego
- ul. Łazienna Mokra
- ul. Pijarska
- ul. Rwańska
- ul. Rycerska
- ul. Sieradzka
- ul. Szewska
- ul. Krakowskie Przedmieście (fragment)
- ul. Starowarszawska (fragment)
- ul. Wojska Polskiego (fragment)
- ul. Zamkowa (fragment)
Wzdłuż dawnych murów miejskich, ale już poza obszarem Starego Miasta, biegnie ul. Zamurowa, Plac Niepodległości, Plac Tadeusza Kościuszki i ul. Stronczyńskiego[4][5].
Od 2011 główne ulice Starego Miasta nie mają statusu dróg gminnych, dzięki czemu uproszczone są procedury dotyczące organizacji wydarzeń kulturalnych i rozrywkowych[6].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Stare_Miasto_Piotrkow_16_wiek.png/220px-Stare_Miasto_Piotrkow_16_wiek.png)
Osada przedlokacyjna
Osadnictwo na terenie dzisiejszego Piotrkowa mogło pojawić się już w VIII wieku[7]. W XI w. mógł istnieć w miejscu Piotrkowa ośrodek dóbr książęcych, przy którym wykształciła się osada targowa[8]. Od XIII w. odbywały się w Piotrkowie zjazdy rycerstwa i duchowieństwa[8]. Na podstawie wrzecionowatego kształtu obszaru między ul. Rwańską a Placem Czarnieckiego wysuwano hipotezę, że być może w okresie przedlokacyjnym istniała tu wieś typu owalnego[9]. Jednak taki układ wynikał prawdopodobnie z dopasowania do doliny rzeczki Strawy po wschodniej stronie miasta[9].
Miasto lokacyjne
- Prawa miejskie
Dokładna data uzyskania praw miejskich przez Piotrków nie jest znana. Pierwsza pisana wzmianka o Piotrkowie pochodzi z 1217[8]. Z XIII w. znanych jest jeszcze kolejnych pięć wzmianek, jednak żadna nie mówi o Piotrkowie jako ośrodku miejskim[10]. Niektórzy badacze stawiali hipotezę, że Piotrków mógł uzyskać prawa miejskie już około 1270–1290, jednak nie jest ona udowodniona[10]. Najstarsza wzmianka nazywająca Piotrków miastem (civitas) pochodzi z 1313, aczkolwiek określenie to stosowano również do grodów nieposiadających praw miejskich[11]. Najstarszym dokumentem mówiącym wprost o prawach miejskich Piotrkowa jest dokument wystawiony przez Władysława Jagiełłę w 1404 – potwierdza on wcześniejsze dokumenty lokacyjne, które zostały zniszczone w pożarze, jednak nie zawiera daty nadania wcześniejszych praw[12]. Zatem możliwe jest, że Piotrków został lokowany przed 1313, ale nie można wykluczyć, że stało się to w późniejszych dziesięcioleciach XIV wieku[13].
Uzyskanie praw miejskich było ważnym momentem w rozwoju Piotrkowa[14]. Ówcześnie lokacja miasta wiązała się zwykle z wyznaczeniem zaplanowanego zwartego układu urbanistycznego z rynkiem i ratuszem w centrum oraz siatką regularnych ulic[15]. Tego typu miasto lokacyjne z rynkiem i odchodzącymi od niego ośmioma ulicami rozwinęło się w Piotrkowie w XIV wieku[7]. Zostało umiejscowione na cyplu między opływającymi go w podmokłych dolinach rzeczkami: Strawa (od wschodu i północy) i Strawka (od południa)[16][17]. Otrzymało formę nieregularnego wieloboku o wymiarach około 300x350 m, wydłużonego w kierunku północ-południe[16]. Powierzchnia miasta wynosiła około 8 ha[17].
W mieście zastosowano szachownicowy układ ulic, charakterystyczny dla późnego średniowiecza, aczkolwiek zniekształcony nieco przystosowaniem do miejscowych warunków terenowych[16]. W układzie można wyróżnić pięć bloków zabudowy o przebiegu równoleżnikowym[16]. W centrum wytyczono rynek o wymiarach 45x65 m, z wychodzącymi z jego narożników ośmioma ulicami[16].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Piotrkow_in_1657.jpg/800px-Piotrkow_in_1657.jpg)
- Mury miejskie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Market_Square_in_Piotrkow_18th_century.jpg/220px-Market_Square_in_Piotrkow_18th_century.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Jesuit_church_and_monastery_in_Piotrkow_1800.jpg/220px-Jesuit_church_and_monastery_in_Piotrkow_1800.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Town_hall_in_Piotrkow_1871.jpg/220px-Town_hall_in_Piotrkow_1871.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Jesuit_Church_in_Piotrkow_1870.jpg/220px-Jesuit_Church_in_Piotrkow_1870.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Panoramic_view_of_Piotrkow_in_1877.jpg/220px-Panoramic_view_of_Piotrkow_in_1877.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Old_Town_in_Piotrkow_circa_1933.jpg/220px-Old_Town_in_Piotrkow_circa_1933.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Old_Town_in_Piotrkow_before_1939.jpg/220px-Old_Town_in_Piotrkow_before_1939.jpg)
Budowę murów miejskich, zapoczątkowaną być może za panowania Kazimierza Wielkiego, ukończono do schyłku XIV wieku[7]. Mury miały grubość 1,8 m oraz wysokość 5 m[18]. Ich długość wynosiła 1050 m[17]. Opis z 1629 wymienia w murach 10 baszt[18]. Miasto posiadało trzy bramy – na wschodzie Brama Wolborska (ul. Grodzka), na zachodzie Brama Sieradzka (ul. Sieradzka), na południu Brama Krakowska (ul. Krakowskie Przedmieście)[19].
Na podstawie istnienia ulicy o nazwie Nowe Miasto wysuwano hipotezę, że być może miasto w XIV w. zajmowało mniejszy obszar, a poszerzono je w XV wieku[17]. Jednak przeciw tej hipotezie przemawia fakt, że nie są znane z terenu średniowiecznej Polski żadne przykłady tak kosztownej inwestycji, jak przesuwanie murów miejskich[17].
- Ratusz
Nie wiadomo dokładnie, kiedy powstał ratusz na Rynku – budynek potwierdzony jest w połowie XVI w., ale być może budowla istniała wcześniej[20]. Od końca XVI w. odbywały się w Piotrkowie, prawdopodobnie w ratuszu, posiedzenia Trybunału Koronnego dotyczące spraw dotyczące spraw z terenów Wielkopolski, Mazowsza, Kujaw i Prus Królewskich[20]. W tym czasie władze miejskie przenosiły się być może do kamienicy wójtowskiej przy wschodniej pierzei Rynku[21].
- Rozwój
Od 1438 do 1492 w Piotrkowie odbyło się około 50 zjazdów szlachty, a w latach 1493–1567 obradowało 38 sejmów[22]. Fakt ten wpływał na oblicze miasta, wymuszając przystosowanie go do przyjmowania okresowo dużej liczby gości[22]. Już od XIV w. rozwijały się także osady położone poza murami miejskimi[16].
W XVI w. Piotrków stanowił największy zespół miejski w woj. sieradzkim[23]. Szacuje się, że w połowie XVI w. zamieszkiwało w Piotrkowie około 2 tys. osób (nie licząc przedmieść)[24]. Podobna liczba ludności utrzymywała się w XVII wieku[25]. Natomiast dane z końca XVIII wieku wskazują, że liczba mieszkańców nie przekraczała 1,5 tys. osób[25].
Miasto było wielokrotnie niszczone przez pożary – w źródłach wymienione są m.in. duże pożary w 1516, 1544, 1615, 1640, 1648, 1731, 1786[26]. Koszty odbudowy po niszczycielskim pożarze w 1786 szacowano na 200 tys. ówczesnych złotych[27]. Projekt odbudowy, w tym poszerzenie niektórych ulic, opracował Dominik Merlini, nie został on jednak zrealizowany[27]. Z tego czasu pochodzi też pierwszy zachowany plan Piotrkowa – nie ma on podanego autora, przyjmuje się jednak, że wykonał go Merlini lub przynajmniej zlecił opracowanie[23].
W wiekach XVI–XVIII zmiany w siatce ulic były niewielkie[18]. W porównaniu do najstarszego planu Piotrkowa z XVIII w. współcześnie bez zmian pozostały cztery nazwy ulic: Grodzka, Łazienna Mokra, Sieradzka i Rwańska[17]. Trzy kolejne ulice noszą nowe nazwy: Łazienna Sucha – Konarskiego, Dominikańska – Wojska Polskiego, Kościelna – Farna[17]. Nastąpiło też przesunięcie nazw ulic – dawna ulica Rycerska to obecnie Szewska, zaś dawne ulice Nowe Miasto i Szewska to współczesna Rycerska[17].
- Zabudowa
W XIV–XVI dominowała prawdopodobnie zabudowa drewniana i tzw. mur pruski, zaś murowane domy istniały jedynie wokół rynku[18]. W latach 1565 i 1629 w Piotrkowie istniało około 190 domów, w większości drewnianych[21]. W 1565 własnością szlachecką był tylko jeden dom w granicach miasta, zaś w 1629 liczba takich domów wzrosła do 14–15[28].
Najstarszymi kościołami na Starym Mieście są kościół św. Jacka i św. Doroty (około 1331–1340) i kościół farny św. Jakuba (koniec XIV wieku)[20]. Obok kościoła farnego znajdował się cmentarz, dwór plebana i budynek szkoły parafialnej[21].
Kolejne świątynie i klasztor powstały na Starym Mieście w XVII wieku. W 1627 wzniesiono kościół Matki Bożej Śnieżnej, a w kolejnych latach rozbudowywano przy nim klasztor dominikanek[29]. Na przełomie XVII i XVIII w. przy ul. Rwańskiej powstał kościół i kolegium pijarów[29]. Pijarzy opuścili zabudowania po pożarze w 1786[29]. Dawna świątynia pijarów pełni od schyłku XVIII w. rolę kościół ewangelicko-augsburskiego, zaś w dawnych budynkach kolegium w latach 1793–2005 mieściło się więzienie[29].
W latach 1701–1727 został zbudowany przez jezuitów kościół św. Franciszka Ksawerego, będący największą ówcześnie realizacją sakralną w Piotrkowie[29]. W latach 1754–1803 powstawał budynek kolegium, mieszczący dziś I Liceum Ogólnokształcące[29].
Mimo ogólnego upadku miast i zniszczeń wojennych w Polsce w XVII–XVIII w. Stare Miasto w Piotrkowie przetrwało stosunkowo lepiej na tle innych ośrodków w Polsce[30]. Pod koniec XVIII w. istniało w Piotrkowie około 70–80 murowanych budynków[31]. Dane z lat 1798 i 1805 wskazują, że domy murowane stanowiły około 29% budynków miasta[32].
Zabory
Po rozbiorach miasto straciło na znaczeniu, co odbiło się negatywnie na rozwoju miasta[31]. Na przełomie XVIII i XIX w. na terenie miasta było około 30 niezamieszkanych domostw[32]. W 1816 prawie połowa kamienic przy Rynku była uszkodzona i niezamieszkana[31]. W latach 1817–1824 rozebrano mury i bramy obronne, pozostawiając tylko ich fragmenty przy klasztorze dominikanek i jezuitów[31]. W 1868 rozebrano ratusz[31]. Miasto zaczęło się ponownie rozwijać prężniej, gdy w 1867 utworzono gubernię piotrkowską ze stolicą w Piotrkowie[31]. Stare Miasto przestało jednak pełnić funkcję centrum administracyjnego miasta, zaś nowe centrum zaczęło powstawać na zachód od Starego Miasta[31][33].
Współczesność
W latach 2007–2013 w ramach programów rewitalizacyjnych wyremontowane zostały główne ciągi komunikacyjnego Starego Miasta – Rynek i ulice[34]. Położono m.in. nawierzchnię z kostki i płyt granitowych, a także wymieniono elementy oświetlenia i małej architektury na stylizowane, nawiązujące charakterem do zabytkowej zabudowy[34].
Na Starym Mieście w Piotrkowie oraz we wnętrzach obiektów położonych w jego obszarze kręcono liczne filmy fabularne i seriale, m.in.: Ewa chce spać, Życie raz jeszcze, Potem nastąpi cisza, Vabank, Jan Serce, W cieniu nienawiści, Nowy Jork, czwarta rano, Komediantka, Psy, Uprowadzenie Agaty, Jakub kłamca, Syzyfowe prace, Pan Tadeusz, Przeprowadzki, Masz na imię Justine, W ciemności[35]. Dla filmowców atutem Starego Miasta jest m.in. stosunkowo dobrze zachowana dawna architektura, niewielki rynek, stare kościoły, ulice o ciekawych perspektywach, podwórka kamienic, a także bliskość ośrodków filmowych w Łodzi i Warszawie[36]. Dzięki temu Stare Miasto mogło odtwarzać plenery dawnych miast i miasteczek[36].
Architektura
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/PL_Piotrkow_Trybunalski_mury_klasztor_dominikanek_02.jpg/220px-PL_Piotrkow_Trybunalski_mury_klasztor_dominikanek_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_02.jpg/220px-220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/St_James_church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski.jpg/220px-St_James_church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/PL_Piotrkow_Trybunalski_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_i_klasztor_dominikan%C3%B3w_01.jpg/220px-PL_Piotrkow_Trybunalski_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_i_klasztor_dominikan%C3%B3w_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/3_Maja_Street_and_Old_Town_in_Piotrkow.jpg/220px-3_Maja_Street_and_Old_Town_in_Piotrkow.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Piotrkow_Chrobry1.jpg/220px-Piotrkow_Chrobry1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Market_Square_in_Piotrkow_east-south_corner_01.jpg/220px-Market_Square_in_Piotrkow_east-south_corner_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/PL_Piotrkow_Tryb_kamienica_Czarnieckiego_10_01.jpg/220px-PL_Piotrkow_Tryb_kamienica_Czarnieckiego_10_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/PL_Piotrkow_Tryb_dom_Farna_8_01.jpg/220px-PL_Piotrkow_Tryb_dom_Farna_8_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Czarnieckiego_Square_in_Piotrkow_01.jpg/220px-Czarnieckiego_Square_in_Piotrkow_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_03.jpg/220px-220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Saint_James_church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_01.jpg/220px-Saint_James_church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_00.jpg/220px-220913_Jesuit_Church_in_Piotrk%C3%B3w_Trybunalski_-_00.jpg)
Układ urbanistyczny Starego Miasta posiada rangę krajową[33] i stanowi jeden z najciekawszych w Polsce środkowej zespołów dawnej zabudowy miejskiej[3]. Układ ten ukształtował się w XIII/XIV wieku i zachował się do dzisiaj bez większych zmian[33].
W wyniku licznych pożarów, zniszczeń wojennych i przebudów większość kamienic posiada elewacje klasycystyczne z XIX w., jednak zdarzają się zachowane starsze detale architektoniczne[33]. Jeszcze w początkach XX w. część domów przy rynku miała podcienia[27].
Zabytki
- Rejestr zabytków
Całe Stare Miasto wpisane jest do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa pod numerem 89-IX-35 z 24.07.1948, z 1.02.1962 i z 23.02.2004 jako „dzielnica staromiejska – plac Trybunalski”[37]. Tym samym ochronie podlega staromiejski układ przestrzenny, m.in. linie regulacyjne ulic, skala i typ zabudowy, układ komunikacyjny oraz układ pierzei[38].
Do rejestru zabytków wpisane są też następujące obiekty z obszaru Starego Miasta[37][39]:
- kościół farny św. Jakuba i plebania
- zespół klasztorny dominikanek: kościół Matki Bożej Śnieżnej, klasztor, plebania
- zespół klasztorny dominikanów: kościół św. Jacka i św. Doroty, klasztor (obecnie plebania), kaplica MB Różańcowej
- zespół klasztorny jezuitów: kościół św. Franciszka Ksawerego, nowe kolegium (obecnie I Liceum Ogólnokształcące), stare kolegium (klasztor)
- zespół klasztorny pijarów: kościół (obecnie kościół ewangelicki), klasztor
- mury obronne (pozostałości)
- budynek Gimnazjum Żeńskiego
- domy i kamienice:
- Plac Czarnieckiego 7, 9, 10
- ul. Farna 2, 3, 4, 5, 6, 8
- ul. Grodzka 1, 2, 6
- ul. Konarskiego 2, 4
- ul. Łazienna Mokra 1, 2
- ul. Pijarska 5
- Plac Kościuszki 6
- ul. Rwańska 1, 2, 4, 6
- ul. Rycerska 10, 12
- Rynek Trybunalski 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12
- ul. Sieradzka 1, 4, 6, 8
- ul. Stronczyńskiego 1
- ul. Szewska 2, 3, 5
Dwa zabytki z rejestru – zespół klasztorny jezuitów oraz kościół farny św. Jakuba – znajdują się na liście zabytków reprezentatywnych i priorytetowych dla województwa łódzkiego[38].
Niektóre zabytki z epoki staropolskiej w centrum Piotrkowa, takie jak Zamek Królewski czy klasztor i kościół bernardynów, znajdują się poza obszarem Starego Miasta i dawnych murów miejskich[40].
- Gminna ewidencja zabytków
Do gminnej ewidencji zabytków miasta Piotrkowa Trybunalskiego, oprócz obiektów z rejestru zabytków, są też wpisane budynki[41]:
- Plac Czarnieckiego 2, 3, 4, 5, 8
- Plac Kościuszki 7
- ul. Grodzka 3
- ul. Łazienna Mokra 4, 6
- ul. Pijarska 1, 3, 7
- ul. Rwańska 5, 9
- ul. Rycerska 5, 8, 14
- ul. Sieradzka 2, 3, 5, 10
- ul. Szewska 1, 10
- ul. Wojska Polskiego 20, 22
Przypisy
- ↑ Mapa z jednostkami pomocniczymi. Rada Miasta Piotrkowa Trybunalskiego. [dostęp 2019-11-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-13)].
- ↑ Osiedle „Centrum”. Rada Miasta Piotrkowa Trybunalskiego. [dostęp 2019-11-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-13)].
- ↑ a b Stare Miasto. Centrum Informacji Turystycznej. Urząd Miasta Piotrkowa Trybunalskiego. [dostęp 2019-11-22].
- ↑ a b Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 12.
- ↑ OpenStreetMap. [dostęp 2019-11-28].
- ↑ Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 92.
- ↑ a b c Sadowski 2013 ↓, s. 269.
- ↑ a b c Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 21.
- ↑ a b Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 83–84.
- ↑ a b Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 26.
- ↑ Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 29-30.
- ↑ Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 27.
- ↑ Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 31.
- ↑ Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 34.
- ↑ Baran-Kozłowski 2017 ↓, s. 33-34.
- ↑ a b c d e f Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 86.
- ↑ a b c d e f g h Atlas historyczny Polski 1998 ↓, s. 92.
- ↑ a b c d Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 87.
- ↑ Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 86–87.
- ↑ a b c Sadowski 2013 ↓, s. 270.
- ↑ a b c Atlas historyczny Polski 1998 ↓, s. 93.
- ↑ a b Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 78.
- ↑ a b Atlas historyczny Polski 1998 ↓, s. 91.
- ↑ Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 80.
- ↑ a b Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 83.
- ↑ Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 80, 82.
- ↑ a b c Kalinowski i Rutkowski 1954 ↓, s. 89.
- ↑ Atlas historyczny Polski 1998 ↓, s. 94.
- ↑ a b c d e f Sadowski 2013 ↓, s. 271.
- ↑ Sadowski 2013 ↓, s. 271–272.
- ↑ a b c d e f g Sadowski 2013 ↓, s. 272.
- ↑ a b Włodarczyk 2004 ↓, s. 337.
- ↑ a b c d Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 17.
- ↑ a b Program rewitalizacji dla Miasta Piotrkowa Trybunalskiego 2016 ↓, s. 19.
- ↑ Piotrków filmowy. Urząd Miasta Piotrkowa Trybunalskiego. Oficjalny portal miejski.. [dostęp 2019-11-29].
- ↑ a b Joanna Podgórska: Piotrków Trybunalski – miasto wielu planów. Polityka, 2014-06-15. [dostęp 2019-12-13].
- ↑ a b Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2019-11-22] .
- ↑ a b Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 27.
- ↑ Mapa – Zabytek.pl. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2019-11-29].
- ↑ Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 18, 20.
- ↑ Gminny program opieki nad zabytkami 2014 ↓, s. 35-45.
Bibliografia
- Atlas historyczny Polski. Województwo sieradzkie i łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Część II Komentarz Indeksy. Henryk Rutkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, 1998. ISBN 83-86301-75-9.
- Wojciech Baran-Kozłowski. Prastare dzieje Piotrkowa – czyli słów parę o mieście Piotrkowie. „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne”. t. 18 z. 2, s. 21–37, 2017.
- Gminny program opieki nad zabytkami gminy miasta Piotrków Trybunalski na lata 2015–2018, Dziennik Urzędowy Województwa Łódzkiego, 2014 .
- Wojciech Kalinowski, Henryk Rutkowski. Piotrków Trybunalski. „Ochrona Zabytków”. 7/2 (25), s. 77-93, 1954.
- Program rewitalizacji dla Miasta Piotrkowa Trybunalskiego do 2023 roku, Rada Miasta Piotrkowa Trybunalskiego, 2016 .
- Łukasz M. Sadowski. Piotrków Trybunalski : miasto królewskie i miasto gubernialne. „Sztuka Europy Wschodniej”. 1, s. 269-277, 2013.
- Zdzisław Włodarczyk. Piotrków na przełomie XVIII i XIX w. w świetle zestawień Oswalda. „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne”. 6, s. 329–339, 2004.
- p
- d
- e
14 jednostek pomocniczych gminy |
|
---|---|
Inne osiedla |
|