Stulisz pannoński
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | stulisz | ||
Gatunek | stulisz pannoński | ||
Nazwa systematyczna | |||
Sisymbrium altissimum L. Sp. Pl.: 659 (1753)[3] | |||
|
Stulisz pannoński, stulisz szczotkowaty (Sisymbrium altissimum (L.) Scop.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Pochodzi z południowo-wschodniej Europy i zachodniej Azji, ale rozpowszechniony został szeroko w strefach umiarkowanych na obu półkulach. Rośnie także w Polsce – zawleczony w XIX wieku, zadomowiony i rozpowszechniony niemal w całym kraju. Jest to gatunek siedlisk ruderalnych. Uważany jest za gatunek kłopotliwego chwasta ze względu na to, że jest gospodarzem dla kilku wirusów wywołujących choroby roślin uprawnych[4]. Ze względu na budowę i sposób rozsiewania należy do biegaczy.
Rozmieszczenie geograficzne
Występuje naturalnie w południowo-wschodniej Europie (na zachodzie i północy sięgając do Słowenii, wschodniej Austrii, Węgier, Ukrainy i Białorusi) oraz w zachodniej i południowo-zachodniej Azji (po Pakistan i Kirgistan na wschodzie)[5].
Gatunek zawleczony został do całej pozostałej części Europy, do północnej Afryki (Algieria), do Ameryki Północnej (od Meksyku po Grenlandię), do Ameryki Południowej (Chile i Argentyna), do Nowej Zelandii i Azji w strefie umiarkowanej (od Chin i Rosji po Japonię)[5][3].
W Polsce gatunek jest rozpowszechniony na całym obszarze z wyjątkiem gór, rzadszy jest także w południowo-wschodniej i północno-wschodniej części kraju[6]. Zarejestrowany został po raz pierwszy w 1843, współcześnie ma status zadomowionego kenofita[7], wciąż zwiększającego liczbę stanowisk[8].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Sisymbrium_altissimum_sl18.jpg/220px-Sisymbrium_altissimum_sl18.jpg)
- Pokrój
- Roślina zielna osiągająca zwykle do 120 cm wysokości, rzadziej więcej. Pęd w dole owłosiony rzadkimi, długimi i sztywnymi włoskami, w górze nagi lub bardzo słabo owłosiony. Łodyga rozgałęziona w górnej części[9][4], w efekcie nierzadko o kulistawym pokroju[10].
- Liście
- Odziomkowe zebrane w rozetę przyziemną, ogonkowe, o blaszce w zarysie szerokolancetowatej do eliptycznej, pierzasto wcinane, osiągające zwykle od 5 do 20 cm długości i do 8 cm szerokości[4]. Po każdej stronie liści odziomkowych znajduje się 4–8 trójkątnych klap, z których szczytowa jest największa[4][11]. Liście łodygowe w dole podobne są do odziomkowych[9], ale ku górze mają coraz węższe łatki liści – są coraz głębiej pierzastosieczne, czasem podwójnie, o odcinkach w końcu równowąskich i nitkowatych[4][11]. W czasie kwitnienia dolne liście zwykle już obumierają[11].
- Kwiaty
- Jasnożółte, po przekwitnieniu bielejące[11], zebrane po 15-25 w grona w szczytowych częściach pędów[12]. Działki kielicha o długości do 5 mm, wąskoeliptyczne, odstające, u nasady nieco wybrzuszone. Zewnętrzna para działek ma charakterystyczne rożkowate wyrostki pod szczytem. Płatki korony są odwrotnie jajowate, długości do 9 mm, u nasady zwężone w długi i szeroki paznokieć[11], którego długość jest podobna do długości działek[4]. Pręciki o żółtawych nitkach długości od 2 do 6 mm z podługowatymi pylnikami o długości ok. 2 mm. Wydłużona zalążnia zawiera od 90 do 120 zalążków[4]. Zwieńczona jest krótką (ok. 0,5 mm długości) szyjką zwieńczoną rozwidlonym znamieniem[11].
- Owoce
- Tęgie, walcowate i zwykle proste łuszczyny osiągające do ok. 10 cm długości i 2 mm średnicy, osadzone na niewiele od nich cieńszych szypułkach osiągających 5–15 mm długości[4] (szypułki i całe grono wydłuża się w czasie owocowania[12]). W każdej z dwóch komór znajduje się po ok. 60 nasion. Mają one kształt jajowaty i długość do 1 mm[11].
-
Rozeta liściowa -
Liście w dole pędu -
Kwiaty -
Pokrój w czasie owocowania
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna lub dwuletnia[11]. Kwitnie od maja do lipca[11] (w cieplejszym klimacie od kwietnia)[12][4]. Owoce dojrzewają po ok. miesiącu[4].
Roślina światłożądna, unikająca siedlisk kwaśnych[10]. Jest chwastem ruderalnym – rośnie na nieużytkach, przydrożach, terenach kolejowych, przemysłowych[11], na ubogich pastwiskach i murawach[9][4], na obszarach górskich sięga do ok. 2500 m n.p.m.[4] Ze względu na to, że gatunek związany jest wyłącznie z siedliskami antropogenicznymi, ma w polskiej florze status epekofita[10].
Ponieważ cała roślina, z powodu silnego rozgałęzienia pędu w górnej części i wydłużenia gron w czasie owocowania, przybiera nierzadko kulistawy pokrój, po odłamaniu u nasady może być toczona przez wiatr, stąd zaliczana jest do biegaczy[13] (angielska nazwa tego gatunku to tumbleweed oznaczająca właśnie rośliny toczone przez wiatr[9]).
Taksonomia
- Synonimy taksonomiczne[3]
- Crucifera altissima (L.) E.H.L.Krause
- Hesperis altissima (L.) Kuntze
- Hesperis rigidula Kuntze
- Hesperis septulata Kuntze
- Norta altissima (L.) Britton
- Pachypodium pannonicum (Jacq.) Endl.
- Sinapis oliveriana DC.
- Sisymbrium brachypetalum C.A.Mey.
- Sisymbrium hungaricum Lumn.
- Sisymbrium obtusangulum Aucher ex E.Fourn.
- Sisymbrium pannonicum Jacq.
- Sisymbrium rigidulum Decne.
- Sisymbrium sinapios Retz.
- Sisymbrium sinapistrum Crantz
- Homonim[14]
- Sisymbrium altissimum Asso ≡ Sisymbrium assoanum Loscos & J.Pardo
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-01-16] (ang.).
- ↑ a b c Sisymbrium altissimum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-01-16].
- ↑ a b c d e f g h i j k l Sisymbrium altissimum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
- ↑ a b Taxon: Sisymbrium altissimum L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2021-01-16].
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 525, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ Barbara Tokarska-Guzik i in.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 157. ISBN 978-83-62940-33-2.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 182. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d Sisymbrium altissimum Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
- ↑ a b c Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 161, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ a b c d e f g h i j Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom IV. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1985, s. 138-140. ISBN 83-01-05853-6.
- ↑ a b c Sisymbrium altissimum Linn.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
- ↑ Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 495-496. ISBN 83-02-04299-4.
- ↑ Sisymbrium altissimum Asso. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-01-16].
- SNL: kjempesennep
- BioLib: 39002
- EoL: 583815
- EUNIS: 163034
- Flora of China: 200009675
- Flora of North America: 200009675
- FloraWeb: 5642
- GBIF: 3046736
- identyfikator iNaturalist: 56996
- IPNI: 289144-1
- ITIS: 23312
- NCBI: 71365
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2476102
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:289144-1
- Tela Botanica: 64578
- identyfikator Tropicos: 4100612
- USDA PLANTS: SIAL2
- CoL: 4XRSY