Synagoga w Przedborzu
![]() | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miejscowość | |||
Budulec | drewniana (modrzewiowa) | ||
Data budowy | XVII wiek | ||
Data zburzenia | 3 września 1939 | ||
Tradycja | ortodoksyjna | ||
Położenie na mapie Przedborza ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa łódzkiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu radomszczańskiego ![]() | |||
Położenie na mapie gminy Przedbórz ![]() | |||
![]() | |||
|
Synagoga w Przedborzu – drewniana bożnica zbudowana w XVII wieku w Przedborzu – mieście w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, położone na Wyżynie Przedborskiej nad rzeką Pilicą.
Historia
Pierwsza wzmianka o bożnicy w Przeborzu pochodzi z 1638, w której jest szczegółowy opis bożnicy. Po zniszczeniach w trakcie pożaru w 1754 postawiono nowy budynek synagogi, który ukończono do 1760 (data podana na malowidłach ściennych)[1][2]. Remontowana w 1789 roku. Podczas pobytu Napoleona w Przedborzu, cesarz tak się zachwycił synagogą, że zszedł i zdjął ze swego konia derkę haftowaną złotem i podarował ją synagodze[3].
Hitlerowcy podpalili ją 3 września 1939[1][2]. Swoim niepowtarzalnym pięknem przyciągała turystów[4]. W przyszłości ma stanąć obelisk upamiętniający bożnicę.
W 2000 w na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkley, podjęto decyzję o budowie bożnicy na wzór przedborskiej[5]. Miała być wykonana z drewna cedrowego. Niestety z powodów finansowych nie będzie realizowana[4].
Architektura
Bożnica została wykonana z drewna modrzewiowego na kamiennym fundamencie. We wschodniej części znajdowała się podłużna sala główna o długości 14,20 m, w zachodniej przedsionek z izbą kahalną, a na piętrze babiniec. Bożnica wyróżniała się dekoracją drewnianego sklepienia kolebkowego, które pokryte było siatką giętych listew oraz desek wyciętych na kształt litery "S" układających się w motyw lunet i gwiazd. Do bożnicy prowadziły dwa wejścia, główne znajdowało się w północnej części. Synagoga posiadała niezwykle cenne skarby m.in. płaskorzeźby które podarowali Estera i Berek Joselewiczowie, jeden złoty i dwa srebrne bardzo zdobione kielichy podobne do chrześcijańskich, dwie kapy nabijane cekinami ze srebra, kapa ze sznurków jedwabiu nabijana cekinami ze złota oraz inne arcydzieła sztuki[4].
W środku znajdowała się trzykondygnacyjna bima z połowy XVIII wieku. Założona była na planie ośmioboku z kolumnami na postumentach, między którymi znajdowała się rzeźbiona balustrada. Nakrywała ją ażurowa dwustopniowa kopuła. Górną o mniejszej średnicy, podpierały ozdobne, wysokie pałąki. Całość wieńczył owoc granatu, szyszka i mała korona. Barokowy Aron ha-kodesz był wykonany z misternie rzeźbionego drewna z sylwetkami lwów, dekoracjami kwiatowymi i zwierzętami[1].
Wewnątrz ściany były pokryte niezwykle piękną polichromią snycerską i malowidłami. Misternie pomalowana menora, ilustracja Psalmu 137, przedstawiającą drzewa nad rzeką Babilonu z instrumentami muzycznymi zwisającymi z gałęzi, krajobrazy miast, teksty modlitw otoczone girlandami z liści i kwiatów oraz inne motywy. Wysoko na północnej ścianie namalowana legenda głosiła: „To dzieło rąk własnych Jehudy Leba, 1760” Boczne wejście było obramowane malowanym, okazałym portalem w stylu późnobarokowym. Występowały tu także, tablice Dekalogu oraz lwy podpierające kartusze z napisami, rzadziej znaki zodiaku[1].
W jednej z książek poświęconych żydowskim obywatelom Przedborza można znaleźć informacje dotyczące przedborskiej synagogi:
Zewnętrznie wyglądała skromnie, jedynym szczegółem dodającym budowli świetności był dekoracyjny ganek z wykuszem (miejsce chóru kobiecego) wsparty na dwóch murowanych słupach. Dach był dwuspadowy. Belki oraz wspierające je zastrzały były dekoracyjne i wnosiły pewne ożywienie architektoniczne. Wnętrze były skromne w planie, za to monumentalne i bogate w sprzęt o elementach zdobniczych. (…) Cała bóżnicza odznaczała się dyskrecją barw i tonacji, od których mocniej odcinały się jedynie białe tablice, które były najprawdopodobniej, nowszego pochodzenia[3].
Galeria
- Plan synagogi - (Adolf Ludwik Szyszko-Bohusz)
- Przekrój poprzeczny - (Adolf Ludwik Szyszko-Bohusz)
- Przekrój podłużny - (Adolf Ludwik Szyszko-Bohusz)
- Ściana północna
- Ściana wschodnia z gwiazdą Dawida (od strony miasta)
- Widok synagogi od strony rzeki
- Drzwi wejściowe
- Pudełko Tzedaka (Tzedakah box) na datki pieniężne umieszczone niedaleko wejścia
-
-
- Część ściany i sklepienia
- Część sklepienia
- Osłony zwojów tory
- Korona i osłony zwojów tory
- Sklepienie
- Bima
Przypisy
- ↑ a b c d Maria Piechotka and Kazimierz Piechotka - Heaven's Gate: Wooden Synagogues in the Territory of the Former Polish-Lithuanian Commonwealth. Institute of Art, Polish Academy of Sciences, Wydawnnictwo Krupski I S-ka, Warsaw, 2004, p. 322-328, ISBN 978-8386117536
- ↑ a b Shmuel Spector (Redaktor): The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Band 2, Jerusalem / New York 2001, S. 1462, ISBN 978-0-8147-9377-0
- ↑ a b DominikD. Flisiak DominikD., Antyżydowska zbrodnia w Przedborzu. Pytania, źródła, odpowiedzi, Chrzan 2024, s. 30-31 .
- ↑ a b c Wooden Synagogue Project Abandoned. forward.com. [dostęp 2022-06-24].
- ↑ Berkeley Congregation Plans to Re-Create 17th Century Temple. www.latimes.com. [dostęp 2022-06-24].
Linki zewnętrzne
- | Synagoga w Przedborzu na portalu Wirtualny Sztetl