Użhorod
![]() Zamek w Użhorodzie | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Mer | Bohdan Andrijiw | ||||
Powierzchnia | 40 km² | ||||
Populacja (01.01.2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Nr kierunkowy | +380 312 | ||||
Kod pocztowy | 88000 | ||||
Tablice rejestracyjne | AO | ||||
Położenie na mapie obwodu zakarpackiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/%D0%92%D0%A0_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D1%83%D0%B6.jpg/220px-%D0%92%D0%A0_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D1%83%D0%B6.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Uzhhorod2017-3.jpg/220px-Uzhhorod2017-3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Uzhhorod-castle-main-building.jpg/220px-Uzhhorod-castle-main-building.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/%D0%A3%D0%B6%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%285%29.jpg/220px-%D0%A3%D0%B6%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%285%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Uzhhorod_Castle_1.jpg/220px-Uzhhorod_Castle_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Uzhhorod_castle_5.jpg/220px-Uzhhorod_castle_5.jpg)
Użhorod (ukr. Ужгород – Użhorod, rus. Ужгород – Užhorod, ros. Ужгород – Użgorod, węg. Ungvár, niem. Ungwar, na starych mapach Galicji również Wuhmar; jidysz אונגװיר, Ungwir) – miasto w zachodniej części Ukrainy, nad Użem, przy granicy ze Słowacją. Stolica obwodu zakarpackiego, a także historyczna stolica Rusi Zakarpackiej.
Historia
Osadnictwo sięga w tych okolicach młodszej epoki kamiennej. Wysoką kulturę materialną potwierdza znalezisko skarbu, datowanego na XII wiek p.n.e.[2] Mieszkali tu m.in. Celtowie, Awarowie, Dakowie, Sarmaci, Burgundowie, a w VIII w. powstał gród słowiański. Gród wiąże się z państwami wielkomorawskim i ruskim, a od X w. z węgierskim. W 1241-1242 przeszedł tędy najazd mongolski, jednak już w 1248 r. zapisano informację o „nowym zamku”. Kolejne, ciężkie fortyfikacje, zachowane do dziś, powstały w roku 1598, z udoskonaleniami XVII-wiecznymi.
W latach 70. XIX wieku uruchomiono połączenie kolejowe Użhorodu z Nyíregyháza, a w 1905 r. z Samborem.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Subcarpathia_Carpatho-Ukraine.svg/220px-Subcarpathia_Carpatho-Ukraine.svg.png)
Od roku 1919, miasto trafiło w skład Czechosłowacji, co potwierdzał traktat w Trianon (1920). W okresie 1938–1944, na krótko, powróciło jeszcze do Węgier.
27 października 1944 Użhorod zajęła Armia Czerwona[3]. Włączenie do ZSRR poskutkowało masową emigracją i deportacjami, zwłaszcza Węgrów, zastępowanych przesiedleńcami z obszaru rosyjskojęzycznego.
W roku 1991 miasto weszło w skład państwa ukraińskiego, które powstało w wyniku rozpadu ZSRR. Zaznaczyła się już ukrainizacja młodego pokolenia, urodzonego tu z rodzin rosyjskojęzycznych.
Miasto objęte było do niedawna małym ruchem granicznym z Węgrami, ale bez podobnej umowy ze Słowacją. 11 czerwca 2017, z udziałem dwóch prezydentów państw, inicjowano tu ruch bezwizowy UE z Ukrainą[4]
Drugim, odległym o 40 km i historycznie równie istotnym centrum regionu jest Mukaczewo.
Ludność
Główne narodowości deklarowane[b] w spisie powszechnym: Ukraińcy (77,8%), Rosjanie (9,6%), Węgrzy (6,9%), Słowacy (2,2%), Romowie (1,5%), Żydzi i Niemcy. W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci faktyczna liczba mieszkańców szybko spada, głównie w wyniku emigracji do państw UE i do Izraela.
Klimat, położenie i ukształtowanie terenu
Miasto położone jest na wysokości ok. 120 m n.p.m. na przedgórzu Karpat, nad rzeką Uż, w bezpośrednim sąsiedztwie Bieszczadów. Powierzchnia miasta to ok. 40 km². Najwyższym punktem w mieście jest góra Wielka Dajbowecka – 224 m n.p.m. Powierzchnia terenów zielonych wynosi 1574 ha – oprócz tego Użhorod ze wszystkich stron otoczony jest lasami. Długość miasta z północy na południe – 7 km, ze wschodu na zachód – 5 km. Trochę większą część powierzchni zajmuje prawobrzeżne Stare Miasto. Brzegi rzeki Uż łączy 7 mostów: 6 pieszo-samochodowych i 1 kolejowy. Klimat – umiarkowany kontynentalny[5].
Niedaleko od miasta rozciągają się ukraiński Użański Park Narodowy i słowacki Park Narodowy Połoniny, oba graniczące z polskim Bieszczadzkim Parkiem Narodowym, wchodząc z nimi w skład Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.
Gospodarka
Ośrodek przemysłu maszynowego, drzewnego, lekkiego i spożywczego[6], m.in. fabryka polskiej firmy Inter Groclin Auto, wytwarzająca elementy tapicerki pojazdów[7]. W mieście swój zakład zlokalizowała amerykańska firma Jabil Circuit.
Transport
Podróż pociągiem do Lwowa trwa 5,5 godziny, do Kijowa 15 godzin, do Odessy 17,5 godziny. Brak bezpośrednich, kolejowych połączeń zagranicznych. Z Kijowem komunikuje pasażerów także międzynarodowy port lotniczy. Użhorod leży tuż przy granicy ze Słowacją. Funkcjonują dwa przejścia graniczne ze Słowacją – samochodowe Użhorod-Vyšné Nemecké i kolejowe dla ruchu towarowego Pawłowe-Matovske Vojkovce. Planowane jest otwarcie przejścia drogowego Storożnyca-Zahor. Działa bezpośredni publiczny transport samochodowy na Słowację. Przez Użhorod wiedzie europejska trasa samochodowa E50.
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Cathedral_of_the_Exaltation_of_the_Holy_Cross_Uzhhorod_2009.jpg/240px-Cathedral_of_the_Exaltation_of_the_Holy_Cross_Uzhhorod_2009.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Uzhorod_Pravoslavna_naberezhna_23-7.jpg/240px-Uzhorod_Pravoslavna_naberezhna_23-7.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Ungvar_Univercity.jpg/240px-Ungvar_Univercity.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Prales_Stu%C5%BEica.jpg/240px-Prales_Stu%C5%BEica.jpg)
- Zamek nominalnie uważany jest za XV-wieczny[8], niemniej widoczne dziś fortyfikacje powstały w 1598 roku[9] z późniejszymi zmianami. Mieści się tu Zakarpackie Muzeum Krajoznawcze, z 14 tysiącami eksponatów i o silnie zaznaczonym charakterze muzeum historycznego.
- Zakarpackie Muzeum Architektury Ludowej – skansen zlokalizowany w bezpośrednim sąsiedztwie zamku z kilkunastoma obiektami drewnianej architektury zakarpackiej.
- Rotunda Horiańska pod wezwaniem św. Anny, z XII w. znajduje się w Horianach (ukr. Гoряни), w południowo-wschodniej części miasta, sześciokątna z elementami datowanymi przez niektórych badaczy na wiek X-XI; romańska, słynąca z unikatowych fresków; niegdyś rzymskokatolicka, następnie prawosławna, muzeum, a w 1991 r. przekazana eparchii greckokatolickiej[10].
- Synagoga.
- Zamek Newycki w odległości 12 km od miasta.
Nauka i kultura
Działają tu uniwersytet, greckokatolicka uczelnia teologiczna i kilka mniejszych państwowych wyższych uczelni zawodowych. Renomą cieszą się w regionie instytuty: muzyczny i sztuk pięknych, przedstawiające się jako szkolnictwo wyższe, wszakże kształcące już 16-latków[11]. Działają Filharmonia Zakarpacka, Zakarpacki Teatr Muzyczno-Dramatyczny, państwowy Teatr Lalek. Jesienią rokrocznie odbywają się Dni Miasta połączone z ludowym festynem i prezentacjami kultur karpackiej, średniowiecznej, renesansu, baroku, na zamku znów goszczą wtedy Biała Dama, rycerze, grajkowie i tancerze. Silnie zaznacza się atmosfera tolerancji, toteż miasto znaczą liczne i eleganckie pomniki i tablice, dedykowane wybitnym przedstawicielom kultury i myśli społecznej ukraińskiej, rusińskiej, węgierskiej, czesko-słowackiej i rosyjskiej.
Społeczeństwo
Użhorodzianie zwykle uważają się za oczywistą część Europy Środkowej i jednocześnie Zachodniej Ukrainy, ze Lwowem, jako metropolią. Różnicę stanowi niepopularność idei nacjonalistycznych.
Większość mieszkańców opowiada się za autonomią Zakarpacia, w ramach wspólnego państwa ukraińskiego[12]. Istnieją podejrzenia mieszania się państw trzecich[13].
20 lutego 2014 mieszczące się w Użhorodzie władze obwodu zakarpackiego, przy współudziale użhorodzkich jednostek wojska i policji, pierwsze na Ukrainie, zadeklarowały nieważność dalszego sprawowania władzy przez ekipę prezydenta Wiktora Janukowycza[14].
Słynni mieszkańcy
W Użhorodzie urodzili się: radziecki piłkarz i trener węgierskiego pochodzenia Jożef Sabo, radziecko-węgierski malarz pochodzenia żydowskiego Szandor Zicherman i rusiński pisarz Mychajło Tomczanij, rusiński działacz państwowy i kulturalny, prezydent Karpato-Ukrainy Augustyn Wołoszyn.
Miasta partnerskie
Békéscsaba, Węgry
Nyíregyháza, Węgry
Pula, Chorwacja
Corvallis, USA
Darmstadt, Niemcy
Jarosław, Polska
Česká Lípa, Czechy
Krosno, Polska
Uwagi
- ↑ Derżawna Obłastna Filarmonia.
- ↑ Pośród mniejszościowych grup etnicznych, w okresach przynależności państwowej kolejno do Austro-Węgier, Słowacji, Węgier, ZSRR i Ukrainy, część ankietowanych zawsze najchętniej deklarowała główną narodowość kraju aktualnie panującego.
- ↑ Użhorodzka Muzyczna Szkoła, Użhorodzke Derżawne Muzyczne Ucziliszcze im. Dezyderia Zadora.
- ↑ Pamiątka po popularnym w dawnym Użhorodzie przełożonym latarników imieniem Kola[1]. Był także prekursorem wprowadzenia oświetlenia elektrycznego.
Przypisy
- ↑ Number of Present Population of Ukraine, as of January 1, [w:] db.ukrcensus.gov.ua [online] [dostęp 2023-08-17] .
- ↑ Por. [2] dotyczącą zamku część ekspozycji muzealnej.
- ↑ ВОВ-60 – Сводки. victory.mil.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-11)]..
- ↑ Poroshenko and the President of Slovakia opened a symbolic door in the EU
- ↑ Por. [3] World Weather Online.
- ↑ Użhorod, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2014-04-13] .
- ↑ Por. strona firmy Inter Groclin Auto.
- ↑ porównaj informację konserwatora zabytków.
- ↑ Por. Internet Encyclopedia of Ukraine.
- ↑ Informacje o rotundzie św.Anny w [4].
- ↑ lista uczelni i wybranych, niektórych szkół średnich Użgorodu.. [dostęp 2014-04-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-13)].
- ↑ W referendum wypowiedziało się tak 78% głosujących, przy frekwencji 89% uprawnionych do głosowania, według niewziętego w tej części pod uwagę przez Kijów wyniku referendum z roku 1991[5], [6].
- ↑ Patrz: informacja prasowa Постоянный адрес новости: www.regnum.ru/news/1082147.html 04:53 12.11.2008 o rewizji w katedrze Patriarchatu Moskiewskiego, związanej ze śledztwem wokół ruchu autonomistów rusińskich.
- ↑ Obwód zakarpacki już „wolny”. Wypowiedział posłuszeństwo „reżimowi Janukowycza”. tvn24.pl, 2014-02-20. [dostęp 2014-02-20]. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Strona z Użhorod
- Mapa topograficzna 1:100 000
- Otwarty Przewodnik Krajoznawczy Dzieje Twierdzy nad Rzeką Uż
- Eikonon Schole. eikonon-schole.org.ua. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-11-10)]. – użhorodzkie kursy szkolne pisania ikon, współorganizowane przez wspólnotę greckokatolicką i Zakarpacki Instytut Sztuki, kształcące studentów także z Polski.
- Ungvar, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 800 .
- strona Uniwersytetu Narodowego w Uzhorodzie
- portal Zakarpackiego Muzeum Krajoznawczego, otwarty na stronie z filmem i historią zamku
- Użhorod, w cyklu „Piękna Ukraina”. radiosygnaly.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-21)].
- p
- d
- e
- p
- d
- e
Obwody | |
---|---|
Republika autonomiczna | |
Miasta wydzielone | |
Miasta obwodowe |
|
- PWN: 3992061
- Britannica: place/Uzhhorod
- БРЭ: 5743298
- Catalana: 0068770
- DSDE: Uzjhorod