Władysław Dziewulski (astronom)
![]() | Ten artykuł dotyczy astronoma. Zobacz też: inne osoby nazywające się Władysław Dziewulski. |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 2 września 1878 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 6 lutego 1962 |
profesor nauk fizycznych | |
Specjalność: astronomia | |
Alma Mater | Uniwersytet Warszawski |
Doktorat | 1906 – filozofia |
Habilitacja | 1916 |
Profesura | 1921 |
Polska Akademia Nauk / Umiejętności | |
Status PAN | członek rzeczywisty od 1957 |
Status PAU | członek od 1932 |
Doktor honoris causa Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu[1] – 29 kwietnia 1961 | |
Uczelnia | Uniwersytet Jagielloński |
rektor USB prorektor UMK | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Władysław Dziewulski (ur. 2 września 1878 w Warszawie[2], zm. 6 lutego 1962 w Toruniu[3]) – polski astronom.
Życiorys
Urodził się w rodzinie Klemensa Eugeniusza, fizyka, przyrodnika, i Anieli z Krauzów[4]. Jego braćmi byli Stefan –prawnik i ekonomista (ojciec Marii Dziewulskiej) i Wacław – fizyk, a siostrami: Eugenia, po mężu Krzesimowska – ekonomistka, i Maria – artystka graficzka[5].
W 1897 roku ukończył V Gimnazjum Klasyczne w Warszawie i podjął studia matematyczno-fizyczne na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Ukończył je w 1901 roku ze stopniem kandydata nauk i srebrnym medalem[6]. W roku akademickim 1901/02 pracował w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego i Obserwatorium im. Jędrzejewicza[6][7]. W latach 1902–1903 (oraz później 1907–1908) przebywał na stypendium w Obserwatorium Uniwersytetu w Getyndze, gdzie współpracował z Karlem Schwarzschildem. Od 1903 roku pracował na Uniwersytecie Jagiellońskim, początkowo w Katedrze Astronomii potem (w latach 1909–1919) w Obserwatorium Astronomicznym. Od 1905 roku był członkiem Ligi Narodowej[8]. W 1906 roku złożył na Uniwersytecie Jagiellońskim pracę doktorską zatytułowaną Wiekowe perturbacje Marsa w ruchu Erosa, której promotorem był Maurycy Pius Rudzki. Habilitację uzyskał w 1916 roku, na podstawie rozprawy Photographische Grössen von Sternen in der Nähe des Nordpols.
W 1920 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. W 1921 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Na tej uczelni pełnił funkcję dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego (1921–1922), rektora (1924–1925), prorektora (1925–1928) oraz dyrektora uniwersyteckiego obserwatorium astronomicznego.
Po ponownym zajęciu w lipcu 1944 Wilna przez Armię Czerwoną, wyjechał wraz z grupą polskich naukowców (m.in. Wilhelminą Iwanowską) do Łodzi, gdzie wspólnie zadecydowano o założeniu nowego ośrodka naukowego w Toruniu. Takim sposobem w 1945 stał się jednym ze współzałożycieli Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i jednocześnie Obserwatorium Astronomicznego UMK w Piwnicach pod Toruniem. Był prorektorem tej uczelni w latach 1945–1947[9]. W czerwcu 1946 wydał „Biuletyn Obserwatorium Astronomicznego UMK w Toruniu” i rozesłał go do ok. 200 zagranicznych placówek naukowych. Było to pierwsze tego typu wydawnictwo astronomiczne po wojnie[10] oraz pierwsze wydawnictwo UMK[11].
Od 1907 do 1909 wraz z Karlem Schwarzschildem pracował w Getyndze w Niemczech nad zastosowaniem techniki fotograficznej do obserwacji gwiazd. W Polsce natomiast rozpoczął badania z zakresu astrofizyki i astronomii gwiazdowej. Był autorem wielu prac z dziedziny mechaniki nieba, astronomii gwiazdowej (opracował nową metodę wyznaczania ruchów gwiazd w przestrzeni) i innych.
Był członkiem m.in. Polskiej Akademii Umiejętności (1932), Polskiej Akademii Nauk (od 1952 członek tytularny, od 1957 członek rzeczywisty[12]), Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1909), Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (współzałożyciel i drugi prezes[13]), Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego w Londynie. Był filistrem honorowym korporacji akademickiej Cresovia[14].
Od 1909 był mężem Jadwigi z Malinowskich. Miał 3 córki: Jadwigę Karbowską, Wandę Ginkową, Anielę Łosiową i syna Wacława[5].
Zmarł w Toruniu, pochowany na cmentarzu św. Jerzego[15].
Materiały archiwalne Władysława Dziewulskiego znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-146[16].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[15] (1959)[5]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1954)[5]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1937)[17]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (19 sierpnia 1946)[18]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955)[19]
Nagrody i wyróżnienia
- Nagroda Państwowa II stopnia za całokształt pracy naukowej w zakresie astronomii, ze szczególnym uwzględnieniem minionego 10-lecia (1955)[20]
- tytuł doktora honoris causa UMK w Toruniu (1961)
Upamiętnienie
Jego imieniem w Toruniu nazwane jest planetarium, poświęcona mu jest także ulica na Rubinkowie, jednej z toruńskich dzielnic. Imię Władysława Dziewulskiego nosi również krater Dziewulski, położony na Księżycu[21]. Ponadto, 29 kwietnia 2004 Międzynarodowa Unia Astronomiczna nadała planetoidzie noszącej numer identyfikacyjny 319636 nazwę „Dziewulski”[22][23]. UMK, Towarzystwo Naukowe w Toruniu i Polskie Towarzystwo Astronomiczne uczciły dziesięciolecie jego śmierci dwudniową sesją i wystawą eksponowaną w hallu Biblioteki Głównej UMK[10].
Przypisy
- ↑ Doktorzy Honoris Causa UMK
- ↑ StanisławS. Łoza StanisławS. (red.), Czy wiesz kto to jest?, (Przedr. fotooffs., oryg.: Warszawa : Wydaw. Głównej Księgarni Wojskowej, 1938.), Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe : na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 161 .
- ↑ Dziewulski Władysław, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-04-11] .
- ↑ Jarosław Włodarczyk, Dziewulski Władysław Giganci Nauki [dostęp 2024-06-16].
- ↑ a b c d CecyliaC. Iwaniszewska CecyliaC., DZIEWULSKI WŁADYSŁAW - E-WIETOR - Wielka Internetowa Encyklopedia Torunia [online], E-WIETOR, 15 listopada 2016 [dostęp 2024-06-16] (pol.).
- ↑ a b CecyliaC. Iwaniszewska CecyliaC., Wspomnienia o moim uniwersytecie, Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2014, s. 162, ISBN 978-83-927097-1-8 [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ MariaM. Wrzoskowa MariaM., Materiały Władysława Dziewulskiego, „Biuletyn Archiwum Polskiej Akademii Nauk”, 11, 1968, s. 121 [dostęp 2023-02-22] .
- ↑ Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 573.
- ↑ Życiorys profesora w opracowaniu syna Wacława Dziewulskiego
- ↑ a b CecyliaC. Iwaniszewska CecyliaC., Wspomnienia o moim uniwersytecie, Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2014, s. 32-33, ISBN 978-83-927097-1-8, OCLC 946323603 .
- ↑ Początki obserwatorium - Instytut Astronomii - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu [online], astro.umk.pl [dostęp 2022-12-02] .
- ↑ Członkowie PAN: Skorowidz
- ↑ Poprzednie Zjazdy PTA [online], www.pta.edu.pl, 18 marca 2012 [dostęp 2023-09-03] .
- ↑ Tomasz Kozłowski: Polskie korporacje akademickie na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. [w:] Strony Kozłowskich herbu Kozłowski [on-line]. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. [dostęp 2015-05-24].
- ↑ a b prof. Władysław Dziewulski (1878–1962) - Instytut Astronomii - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu [online], astro.umk.pl [dostęp 2024-06-16] .
- ↑ Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-03-15].
- ↑ M.P. z 1937 r. nr 260, poz. 410 „za zasługi na polu pracy naukowej”.
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 52, poz. 366 „za zasługi na polu działalności oświatowej i kulturalnej”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450 - Uchwała Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1955 r. nr 0/126 - na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-06-16].
- ↑ SławomirS. Kalembka SławomirS. (red.), Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006, s. 192, ISBN 83-231-1988-0 .
- ↑ Minor Planet Names: Alphabetical List [online], Międzynarodowa Unia Astronomiczna [dostęp 2024-05-12] (ang.).
- ↑ Poczobut i Dziewulski – tak się nazywają nowo odkryte przez litewskich astronomów asteroidy
- PWN: 3895908
- PAN: DZIEWULSKI, Władysław
- Scopus: 56914382500