Człuchów
![]() | Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
miasto i gmina | |||||
![]() Urząd Miasta | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Prawa miejskie | 1348 | ||||
Burmistrz | Ryszard Szybajło | ||||
Powierzchnia | 12,48 km² | ||||
Wysokość | 158,2 – 184 m n.p.m. | ||||
Populacja (30.06.2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna | 59 | ||||
Kod pocztowy | 77–300 | ||||
Tablice rejestracyjne | GCZ | ||||
Położenie na mapie powiatu człuchowskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa pomorskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 2203011 | ||||
SIMC | 0977321 | ||||
Hasło promocyjne: Poznaj, by pokochać | |||||
Urząd miejski ul. Wojska Polskiego 177–300 Człuchów | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
Człuchów (dawniej pol. Słuchów[2], 1945 Człochów[3], kaszub. Człuchòwò lub też Człochòwò[4], niem. Schlochau) – miasto w województwie pomorskim, siedziba gminy miejskiej Człuchów, powiatu człuchowskiego oraz gminy wiejskiej Człuchów.
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 30 czerwca 2021 r., Człuchów liczył 13 386 mieszkańców i był pod względem liczby ludności dziewiętnastym miastem w województwie pomorskim[5].
Położenie
Miasto leży pomiędzy jeziorami: Urzędowym, Miejskim Małym, Miejskim Dużym oraz największym – Rychnowskim, w odległości 136 km na południowy zachód od Gdańska.
Pod względem historycznym Człuchów leży na Pomorzu Gdańskim[6].
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto znajduje się na Pojezierzu Północnokrajeńskim[7].
Kultura
Kino UCIECHA (z funkcją teatralną)
Obiekt może pomieścić ponad 200 osób i oprócz projekcji filmów mogą się w nim odbywać przedstawienia teatralne, prelekcje i konferencje (gruntowna przebudowa kina i dodanie funkcji teatralnej odbyło się w roku 2024). Repertuar w kinie zapewnia firma REAKTYWACJA z Otwocka. Kino organizacyjnie podlega pod Miejski Dom Kultury.
Miejski Dom Kultury (MDK)
Do zadań statutowych MDK należy organizowanie imprez kulturalnych na terenie miasta. Jest organizatorem i współorganizatorem wielu imprez, w tym wystaw, przeglądów, konkursów i warsztatów oraz imprez teatralnych i recytatorskich. Ściśle współpracuje również z wieloma organizacjami pozarządowymi oraz instytucjami działającymi na terenie miasta Człuchowa oraz regionu.
Pracownie merytoryczne działające w Miejskim Domu Kultury:
- Pracownia teatralna
- Pracownia modelarska
- Pracownia muzyczna
- Pracownia plastyczna
- Pracownia taneczna
- Pracownia gier i zabaw
- Pracownia haftu kaszubskiego
W Człuchowie co roku organizowane są: Polish Boogie Festival[8], Człuchów Rap Night oraz Dni Człuchowa.
Struktura powierzchni
Według danych z roku 2002 Człuchów ma obszar 12,48 km²[9], w tym:
- użytki rolne: 33%
- użytki leśne: 3%
Miasto stanowi 0,79% powierzchni powiatu.
Demografia
Dane z 31 grudnia 2008[10]:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
Populacja | 14 352 | 100 | 7532 | 52,5 | 6820 | 47,5 |
Gęstość zaludnienia [mieszk./km²] | 1123 | 589,3 | 533,6 |
- Piramida wieku mieszkańców Człuchowa w 2014 roku[11].
Według danych z 30 czerwca 2016 roku miasto liczyło 13 936 mieszkańców[11].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_mury_przy_Wie%C5%BCy_Zamkowej_-_panoramio.jpg/220px-Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_mury_przy_Wie%C5%BCy_Zamkowej_-_panoramio.jpg)
Człuchów był starym osiedlem pomorskim, wzmiankowanym w XII wieku. Prawa miejskie posiada od 1348 roku. Od 1312 roku był własnością Krzyżaków, rezydował tu wielki mistrz zakonu, brat Ulryka, Konrad V von Jungingen. Miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, na prośbę którego w 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił włączenie regionu wraz z miastem do Polski. W 1456 roku najechane, lecz niezdobyte przez Krzyżaków, dopiero w 1466 roku wpadło w ręce krzyżackie, jednakże po kilku dniach zostało odbite przez Polaków. W pokoju toruńskim (1466), kończącym wojnę trzynastoletnią, potwierdzono powrót miasta do Polski. Człuchów przynależał administracyjnie do województwa pomorskiego. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1880 roku podaje, że pierwszym starostą człuchowskim jeszcze przed pokojem toruńskim, był Mikołaj Szarlej, po nim objął starostwo Władysław, kasztelan nakielski, wspominany w roku 1463. W roku 1466 Jerzy z Dąbrowy, o którym pisze Niesiecki, także dostał się do niewoli krzyżackiej. W roku 1510 starostą człuchowskim był Andrzej Górski, podkomorzy poznański. W 1520 roku Rafał Leszczyński, kasztelan łędzki, który potem został biskupem przemyskim i płockim. W 1534 zmarł Stanisław Kościelecki, w 1545 roku zmarł Jan Kościelecki, w 1565 roku Achacy Czema[12]. Zamek w Człuchowie bezskutecznie próbowali zdobyć Szwedzi w 1627 roku. Udało się im to dopiero podczas potopu szwedzkiego w 1656 roku. Za panowania polskiego zamek był utrzymywany w dobrym stanie. Jeszcze przed potopem szwedzkim starosta człuchowski Jakub Wejher wyremontował zamek, a także ufundował w mieście barokowy kościół św. Jakuba – ob. główną zabytkową świątynię miasta.
Od 1772 roku (I rozbiór Polski) Człuchów należał do Prus. W 1786 roku i 1793 roku miały miejsce pożary miasta, a wskutek działań zaborców zamek popadł w ruinę.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Czluchow_1972%2C_gas_station.jpg/220px-Czluchow_1972%2C_gas_station.jpg)
26 lutego 1945 roku Niemcy zostali wyparci z miasta przez oddziały 19 armii II Frontu Białoruskiego[13] (po wojnie na ówczesnym placu Armii Czerwonej ustawiono Pomnik Braterstwa Broni)[14]. Od 1945 roku Człuchów znajduje się ponownie w Polsce, obecna nazwa miasta została administracyjnie zatwierdzona 19 maja 1946 roku[15].
W latach 1945–1999 Człuchów zmieniał przynależność administracyjną. Przed utworzeniem województwa szczecińskiego w 1946 był przejściowo częścią województwa pomorskiego z siedzibą w Bydgoszczy. W latach 1946–1950 był częścią województwa szczecińskiego, w latach 1950–1975 województwa koszalińskiego, w latach 1975–1998 województwa słupskiego. Od 1999 roku należy do województwa pomorskiego.
W 1972 roku oddano w mieście do użytku pierwszą w Polsce stację benzynową (CPN), której budynek był wykonany z prefabrykatów z tworzyw sztucznych[16].
Jednym z tych, którzy najlepiej udokumentowali historię Ziemi Człuchowskiej, był Edmund Kloskowski. Swój wkład w badania nad dziejami miasta i okolic mają również Marian Fryda i Wiktor Zybajło.
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Zamek_w_Cz%C5%82uchowie_-_panoramio.jpg/220px-Zamek_w_Cz%C5%82uchowie_-_panoramio.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_Pomerania%2C_Poland%2C_the_Market.jpg/220px-Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_Pomerania%2C_Poland%2C_the_Market.jpg)
Do rejestru zabytków zostały wpisane[17]:
- zamek w Człuchowie z parkiem – niegdyś drugi po Malborku pod względem wielkości zamek krzyżacki[18] (a terytorialnie największy). Był on siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydowali w nim m.in. komtur Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode (1377–1382)[19]. Za czasów I Rzeczypospolitej był to zamek starościński, parokrotnie oblegany przez obce wojska. Pod zaborami w XIX wieku został w większości rozebrany na odbudowę miasta po pożarze. Do dziś przetrwały mury, wieża i nie odkryte jeszcze podziemia. Obecnie Muzeum Regionalne. (nr rej.: A-35/89 z 25.05.1955)
- barokowy kościół parafialny pw. św. Jakuba z XVII wieku, z wieżą z XVIII wieku, następnie rozbudowany. Ufundowany był przez ówczesnego starostę Jakuba Wejhera, konsekrowany w 1647 r. (nr rej.: A-295 z 27.09.1960)
- park miejski „Lasek Luizy” z XIX w. (nr rej.: A-1820 z 3.12.2007 i z 4.12.2007)
- dwór murowano-szachulcowy z 1 poł. XIX w. przy ul. Wojska Polskiego 5 (nr rej.: A-512 z 20.12.1965)
- układ urbanistyczny dawnego śródmieścia (nr rej.: A-513 z 20.12.1965)
Pozostałe obiekty zabytkowe:
- budynek poczty z 1892 roku;
- budynek dawnej szkoły średniej przygotowującej do zawodu nauczyciela „Preporanda” z 1901 roku, ul. Szczecińska (obecnie siedziba Urzędu Gminy);
- zabytkowe kamienice z XIX wieku przy ul. Królewskiej;
- budynek dawnej szkoły specjalnej dla dzieci głuchoniemych z 1882 roku przy ul. Parkowej (obecnie siedziba ZSA);
- wille z końca XIX wieku przy ul. Batorego;
- budynek browaru Rudolfa Leya z XIX wieku (obecnie siedziba PKO BP);
- budynek dawnej szkoły miejskiej z 1892 roku przy ul. Traugutta (obecnie siedziba CKU).
- budynek dworu miejskiego z 2 poł. XIX w., dawniej siedziba starostwa oraz Muzeum Regionalnego, przy al. Wojska Polskiego 3
- cmentarz z 1830 roku, ulokowany w centrum miasta pomiędzy budynkami mieszkalnymi i garażami[20] (ulicami Traugutta, Średnią i Szczecińską)
Muzea
Muzeum Regionalne prezentuje w swym dziale archeologicznym pradzieje Ziemi Człuchowskiej. Zabytki pochodzą z badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem w rejonie jeziora Krępsko i Szczytno oraz cmentarzyskami ludności kultury pomorskiej w Olszanowie, Sąpólnie i Gwieździnie[21].
Organizacje
Religia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Czluchow%2C_Poland_-_panoramio_%2826%29.jpg/220px-Czluchow%2C_Poland_-_panoramio_%2826%29.jpg)
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wyznania:
- Kościół rzymskokatolicki
- Kościół greckokatolicki
- Kościół Zielonoświątkowy w RP
- Świadkowie Jehowy
- Dwa zbory (Człuchów–Południe, Człuchów–Północ)[22]
Sport
W mieście Człuchów od 1984 roku istnieje klub kajakowy: „Polstyr” Człuchów, którego założycielem jest Ryszard Jękot, w swojej historii wytrenował wielu mistrzów polski oraz medalistów międzynarodowych zawodów kajakowych typu Mistrzostwa Polski, Mistrzostwa Europy[23].
MKS (Miejski Klub Sportowy) Piast Człuchów - V liga (pomorska).
Transport
Człuchów leży na przecięciu dróg krajowych nr 25 i nr 22 oraz drogi wojewódzkiej nr 188. Są to szlaki komunikacyjne na trasach:
- Droga krajowa nr 22 (tzw. Berlinka): Kostrzyn n. Odrą PL-D – Gorzów Wlkp. – Człopa – Wałcz – Człuchów – Chojnice – Starogard Gd. – Malbork – Elbląg – Grzechotki PL-RUS
- Droga krajowa nr 25: (DK 11 z Koszalina) Bobolice – Biały Bór – Człuchów – Sępólno Kraj. – Bydgoszcz – Inowrocław – Strzelno – Konin – Kalisz – Ostrów Wlkp. – Oleśnica
- Droga wojewódzka nr 188: Piła - Złotów - Człuchów
Przez miasto przebiegają następujące linie kolejowe:
- Linia kolejowa nr 210: Chojnice – Runowo Pomorskie, przy której znajduje się stacja kolejowa Człuchów.[24]
- Linia kolejowa nr 413: Człuchów - Przechlewo (kiedyś prowadziła do Słosinka, lecz została rozebrana), która obsługuje ruch towarowy.[25]
Polregio zapewniają połączenia z Chojnicami, Szczecinkiem, Gdynią, Tczewem oraz Słupskiem.
Miasto posiada bezpłatną komunikację miejską.[26]
Komunikację z miastem zapewniają autobusy Powiatowego Zakładu Transportu Publicznego w Człuchowie, PKS Bytów i inne.
Miasta partnerskie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_Urz%C4%85d_Miejski_-_panoramio.jpg/220px-Cz%C5%82uch%C3%B3w%2C_Urz%C4%85d_Miejski_-_panoramio.jpg)
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2023-11-29] (pol.).
- ↑ Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13857-2.
- ↑ Dz.U. 1945 nr 33, poz. 196.
- ↑ F. Lorentz Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem (ISBN 83-60437-22-X) (ISBN 978-83-60437-22-3).
- ↑ Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2021-12-22] .
- ↑ Bolesław Augustowski: Pomorze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977, s. 319. OCLC 3965308. Cytat: Żywy ośrodek polskości stanowił Człuchów, pograniczny gród Pomorza Gdańskiego w XII—XIII w. (pol.).
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r. [online], warmaz.pl, 2018 (pol.).
- ↑ 19. Polish Boogie Festival [online], 19. Polish Boogie Festival [dostęp 2024-02-24] (pol.).
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ a b Człuchów w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa, wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, ISBN 978-83-89976-40-6, s. 257.
- ↑ CzesławC. Piskorski CzesławC., Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka Warszawa, 1980, s. 123, ISBN 83-217-2292-X, OCLC 8032482 .
- ↑ Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, s. 686.
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
- ↑ Md, Nowe i najnowsze, w: Młody Technik, nr 3/1972, s. 4.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 12 [dostęp 2015-09-21] .
- ↑ Archeolodzy i Krzyżacy – Rzeczpospolita.
- ↑ Konrad von Wallenrode.
- ↑ Anna, Krzysztof Jakubowscy „Pomorskie cmentarze”, Gdańsk 2012, ISBN 978-83-62129-73-7, s. 74.
- ↑ http://muzeum.czluchow.pl/ [dostęp 2014-02-21].
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-08-02] .
- ↑ MałgorzataM. Wojciechowska MałgorzataM., Nie żyje Ryszard Jękot - wieloletni trener MKS Polstyr Człuchów i twórca człuchowskiego ośrodka kajakarskiego [online], naszemiasto.pl, 5 marca 2022 .
- ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa [online], www.bazakolejowa.pl [dostęp 2024-02-24] (pol.).
- ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa [online], www.bazakolejowa.pl [dostęp 2024-02-24] (pol.).
- ↑ NOWY ROZKŁAD KOMUNIKACJI MIEJSKIEJ W CZŁUCHOWIE | Człuchów [online], czluchow.eu [dostęp 2024-02-24] .
- ↑ Uslar. czluchow.eu. [dostęp 2020-07-22]. (pol.).
- ↑ Conches. czluchow.eu. [dostęp 2020-07-22]. (pol.).
- ↑ Kaniów. czluchow.eu. [dostęp 2020-07-22]. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Przewodnik multimedialny po mieście
- Historia Żydów w Człuchowie na portalu Wirtualny Sztetl
- Człuchowo, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 862 .
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Człuchów
Wsie |
|
---|---|
Kolonie |
|
Osady |
|
Osady leśne |
|
Części wsi |
|
Część kolonii |
|
Nieoficjalny przysiółek wsi |
|
- p
- d
- e
Miasta | |
---|---|
Gminy miejskie |
|
Gminy miejsko-wiejskie |
|
Gminy wiejskie |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Człuchów
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta | |
Gminy wiejskie (1945–54 i 1973–75) |
|
Gromady (1954–72) |
|