Festivali i Këngës
Pełna nazwa | Festivali I Këngës Në RTSH |
---|---|
Lata aktywności | od 1962 |
Państwo |
|
Miejscowość | Tirana, Albania |
Organizator | Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) |
Strona internetowa |
Festivali i Këngës (Festiwal Muzyki, często skracane do FiK) – największy i najważniejszy albański festiwal muzyczny organizowany corocznie w grudniu w Tiranie. Festiwal odbywa się od 1962 roku, a od 2003 zwycięzcy kolejnych edycji reprezentują Albanię w Konkursie Piosenki Eurowizji.
Historia
Pierwszy Festivali i Këngës został zorganizowany 21 grudnia 1962 roku w Tiranie, stolicy Albanii. Pierwszą zwyciężczynią festiwalu została albańska wokalistka Vaçe Zela z piosenką „Fëmija i parë”. Artystka odniosła także największą liczbę zwycięstw na festiwalu, zdobywając pierwsze miejsce w dziesięciu konkursach.
Od 1962 do 1968 roku festiwal odbywał się w hali ILA Venue, a od 1969 do 1988 – w Teatrze Opery i Baletu. Od 1989 roku konkursy odbywają się w Pałacu Kongresu. W 2020 roku, w celu przestrzegania obostrzeń spowodowanych pandemią COVID-19 konkurs odbył się na placu Sheshi Italia w Tiranie.
W 1972 roku Enver Hoxha nazwał organizatorów Festivali i Këngës 11 „wrogami ludu”[1]. Wielu z nich zostało oskarżonych o zagrażanie mentalności kraju poprzez wprowadzanie niemoralnego aspektu do programu i spiskowanie przeciwko rządowi, wpływając na ówczesną albańską młodzież[1]. Ówczesny dyrektor generalny RTSH Todi Lubonja, wraz z dyrektorem festiwalu Mihalem Luarasi i piosenkarzem Sherifem Merdanim zostali skazani i pozostali w więzieniu do 1989 roku. Wiele innych zaangażowanych osób miało zakaz pracy w telewizji lub zostało deportowanych do odległych albańskich miast[1][2]. Kary posłużyły jako przykład i oświadczenie dla przyszłych organizatorów.
Przed 1972 rokiem utwory były często neutralne, a w ich treści można było poruszać dowolne tematy. Po 11. edycji, w której Enver Hoxha ogłosił organizatorów koncertu „wrogami narodu” festiwal był kontynuowany, ale z bardzo silną presją i cenzurą aż do śmierci dyktatora w 1984 roku. Wtedy cenzura zaczęła się rozluźniać[3]. Nertila Koka i Anita Bitri stały się faworytkami festiwalu, śpiewając piosenki o miłości. Parashqevi Simaku, Irma Libohova i Morena Reka motywowały młodzież coraz bardziej liberalnymi hasłami politycznymi rok po roku[3]. Grupy rockowe, takie jak Tingulli i Zjarrtë, miały znaczny wpływ na przesłanie swoich piosenek i wprowadzenie muzyki rockowej na albańską scenę muzyczną – gatunku, który z powodzeniem przetrwał do dziś i można go łatwo zauważyć nawet we współczesnych edycjach festiwalu[3]. Była to planowana liberalizacja, która przez cały czas miała cichą zgodę kierownictwa partii komunistycznej, głównie w wyniku uświadomienia sobie, że dni komunizmu w Europie Wschodniej dobiegają końca[3]. Opinia publiczna była jednak mniej świadoma zbliżających się zmian w porządku politycznym, przez co nagła zmiana tekstów piosenek wydawała się tajemnicza.
Wraz z upadkiem komunizmu na początku lat 90., Festivali i Këngës stał się o wiele bardziej różnorodny. Zwycięskie piosenki odzwierciedlały okres przejściowy, który przechodziła Albania. Zwycięzca z 1991 roku, Ardit Gjebrea z utworem „Jon” i zwycięzcy z 1992 roku, Aleksandër Gjoka, Manjola Nallbani i Viktor Tahiraj z utworem „Pesha e fatit” (Ciężar losu) miały motyw imigracji i wolności, co zbiegło się z ówczesnym stanem politycznym w kraju. W tym okresie po raz pierwszy pozwolono na używanie słowa Zoti (Bóg). Wcześniej religia była nielegalna, a słowa Bóg nie wolno było wypowiadać publicznie[3]. Udział albańskich śpiewaków spoza granic kraju również wpisuje się w historię festiwalu w tej dekadzie. Wcześniej kraj był w okresie izolacji[3]. Ubrania i występy śpiewaków stawały się coraz bardziej ekstrawaganckie z biegiem czasu, a piosenkarki takie jak Bleona Qereti, Ledina Çelo i Adelina Ismaili były jednymi z najbardziej znanych trendsetterek nowej ery.
Kontrowersje
- W 1963 roku Besnik Taraveshi był pierwszym piosenkarzem ściganym przez dyktaturę komunistyczną. Było to spowodowane błędnym wymówieniem słowa w piosence „Djaloshi dhe shiu” („Chłopiec i deszcz”)[4].
- W 1964 roku przewodniczący jury Llazar Siliqi zdecydował, że pierwsze miejsce nie zostanie przyznane ze względu na niską jakość piosenek. Zamiast tego drugie miejsce zajęła Vaçe Zela z utwotem „Dritaren kërkoj”, a dwa inne utwory zajęły trzecie miejsce[4].
- W 1980 roku pojawiły się pogłoski, że rząd interweniował w wyłonieniu zwycięzcy, dając zwycięstwo „Shoqet tona ilegale” („Nasi nielegalni przyjaciele”) Vaçe Zeli zamiast „Njerëzit e agimeve” („Ludzie poranków”) Alidy Hisku. Podczas gdy pierwsza jest piosenką honorującą tajne przyjaźnie między partyzantami w czasie narodowego wyzwolenia Albanii od sił nazistowskich, ta druga zawiera silne odniesienia do intelektualnego przebudzenia i idei oświecenia – koncepcje uważane za silnie sprzeczne z filozofią dyktatury Envera Hodży[4].
- W 1987 Kozma Dushi z piosenką „Lot me ty o djalë” („Hej, chłopcze, płaczemy z tobą”) miała zostać ogłoszona zwycięzcą, jednak kilka minut przed podjęciem decyzji przez jury żona Envera Hodży, Nexhmije Hoxha, oświadczyła, że nie chce, aby ta piosenka wygrała, więc wybrano inną piosenkę[4].
- W 1997 roku sukienka uczestniczki Almy Bektashi spadła, odsłaniając jej nagie piersi. Kamerom udało się ominąć incydent, jednak publiczność otrzymała pełny obraz zdarzenia[4].
- W 1999 roku Irma i Eranda Libohova wcześnie opuścili Pałac Kongresów, myśląc, że ich piosenka „Apokalipsi” („Apokalipsa”) nie zwycięży. Piosenka została początkowo ogłoszona zwycięzcą, chociaż błędne obliczenia w głosowaniach jury ogłoszone następnego dnia przez przewodniczącą jurorkę Vaçe Zela, ujawniły, że zamiast tego wygrała Aurela Gaçe z utworem „S’jam tribu” („Nie jestem hołdem”)[4].
- W 2006 roku Greta Koçi była tak rozczarowana zajęciem piątego miejsca z piosenką „Eja zemër”, że wybuchnęła płaczem, podczas gdy jej matka zarzucała siedmioosobowemu jury festiwalu korupcję i niekompetencję[4].
- W 2007 roku Blero wycofał się z konkursu, twierdząc, że został poproszony o dużą sumę pieniędzy w zamian za zwycięstwo. Twierdził też, że o pierwszych trzech pozycjach organizatorzy zdecydowali już przed imprezą. Jury i administracja festiwalu odpowiedzieli w oświadczeniu prasowym, że to Blero poprosił o pierwszą nagrodę, wysyłając SMS-a z informacją, że wycofa się, jeśli jego zwycięstwo nie będzie gwarantowane[4].
- W 2016 pojawiły się kontrowersje co do decyzji organizatorów festiwalu o nie przyjęciu do finału zapowiedzianego 60% jury i 40% głosów publicznych[5]. Zamiast tego publiczne głosowanie liczyło się tylko do 1/13 ostatecznego wyniku. Po podziale 60/40 Lindita zremisowałaby z Ylli Limani ze 120 punktami. Lindita pozostałaby jednak zwyciężczynią, otrzumując punkty od 11 i najwyższe noty od 5 jurorów, w porównaniu do Ylli Limani, która otrzymała punkt6ly od 7 jurorów i maksymalą notę od jednego jurora.
- W 2019 organizatorom wydarzenia zarzucono próbę sabotażu utworu „Me Tana” Elvany Gjaty. Elvana otrzymała najwyższą notę od każdego zagranicznego jurora, lecz pisarka Rita Petro umieściła artystkę na piątym miejscu, a Mikaela Minga uplasowała ją przedostatnią[6]. Minga odparła zarzuty, mowiąc że „piosenka ma między innymi wpływy cygańskie i zachodnie” oraz „nie mają nic wspólnego z muzyczną tradycją Albanii[6].” W następstwie do zarzuceń zamknięty został kanał Festivali i Këngës w serwisie YouTube, w którym Elvana zgromadziła rekordową liczbę 3,5 miliona wyświetleń[6].
Zwycięzcy Festivali i Këngës
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Arilena_Ara_05.jpg/220px-Arilena_Ara_05.jpg)
Rok | Artysta | Piosenka | Kompozytor | Tekst |
---|---|---|---|---|
1962 | Vaçe Zela | „Fëmija i parë” | Abdulla Grimci | Dionis Bubani |
1963 | Nikoleta Shoshi | „Flakë e borë” | Tish Daija | Llazar Siliqi |
1964 | Vaçe Zela | „Sot jam 20 vjeç” | Llazar Morcka | Dionis Bubani |
1965 | Tonin Tërshana | „Të dua o det” | Tonin Harapi | Mark Gurakuqi |
1966 | Vaçe Zela | „Shqiponja e lirisë” | Pjetër Gaci | Ismail Kadare |
1967 | „Këngë për shkurte vatën” | Ferdinand Deda | Ruzhdi Pulaha | |
1968 | Vaçe Zela | „Mësuesit hero” | Limos Dizdari | Dritëro Agolli |
1969 | David Tukiçi | „Dhuratë për ditëlindje” | Nikolla Zoraqi | Fatos Arapi |
1970 | Vaçe Zela | „Mesnatë” | Shpëtim Kushta | |
1971 | Sherif Merdani | „Kënga e nënës” | Agim Prodani | Agim Shehu |
1972 | Tonin Tërshana | „Erdhi pranvera” | Pjetër Gaçi | Fatos Arapi |
1973 | Vaçe Zela | „Gjurmët e arta” | Kujtim Laro | Lirim Deda |
1974 | Alida Hisku | „Vajzat e fshatit tim” | Enver Shëngjergji | Zhuliana Jorganxhi |
1975 | „Buka e duarve tona” | Kujtim Laro | Xhevahir Spahiu | |
1976 | Vaçe Zela | „Nënë moj do pres gërshetin” | Avni Mula | Hysni Milloshi |
1977 | „Gonxhe në pemën e lirisë” | Limoz Dizdari | Robert Shvarc | |
1978 | Gaqo Çako | „Këputa një gjethe dafine” | Xhevahir Spahiu | |
1979 | Zeliha Sina Aferdita Zonja | „Festë ka sot Shqipëria” | Agim Prodani | Zhuliana Jorganxhi |
1980 | Vaçe Zela | „Shoqet tona ilegale” | ||
1981 | Ema Qazimi | „Krenari e brezave” | Feim Ibrahimi | Gjoke Beci |
1982 | Marina Grabovari | „Një djep në barrikadë” | Avni Mula | Hysni Milloshi |
1983 | Tonin Tërshana | „Vajzë moj, lule moj” | Luan Zhegu | Adelina Balashi |
1984 | Gëzim Çela | „Çel si gonxhe dashuria” | Vladimir Kotani | Arben Duka |
1985 | Parashqevi Simaku | „Në moshën e rinisë” | ||
1986 | Nertila Koka | „Dy gëzime në një ditë” | David Tukiçi | Gjoke Beci |
1987 | Irma Libohova Eranda Libohova | „Nuk e harroj” | Agim Krajka | Arben Duka |
1988 | Parashqevi Simaku | „E duam lumturinë” | Pirro Çako | Agim Doçi |
1989 | Frederik Ndoci Manjola Nallbani Julia Ndoci | „Toka e diellit” | Aleksander Peçi | Xhevahir Spahiu |
1990 | Anita Bitri | „Askush s’do t'a besojë” | Flamur Shehu | Jorgo Papingji |
1991 | Ardit Gjebrea | „Jon” | Ardit Gjebrea | Xhankarlo Milone |
1992 | Aleksandër Gjoka Viktor Tahiraj | „Pesha e fatit” | Osman Mula | Alqi Boshnjaku |
1993 | Manjola Nallbani | „Kur e humba një dashuri” | Vladimir Kotani | Jorgo Papingji |
1994 | Mira Konçi | „Të sotmen jeto” | Shpëtim Saraçi | Alqi Boshnjaku |
1995 | Ardit Gjebrea | „Eja” | Ardit Gjebrea | Xhevahir Spahiu |
1996 | Elsa Lila | „Pyes lotin” | Valentin Veizi | Enrjeta Sina |
1997 | „Larg urrejtjes” | Alqi Boshnjaku | ||
1998 | Albërie Hadërgjonaj | „Mirësia dhe e vërteta” | Luan Zhegu | Arben Duka |
1999 | Aurela Gaçe | „S’jam tribu” | Adrian Hila | Jorgo Papingji |
2000 | Rovena Dilo | „Ante i tokës sime” | Ardit Gjebrea Alfred Kaçinari | Rovena Dilo |
2001 | Aurela Gaçe | „Jetoj” | Adrian Hila | Jorgo Papingji |
2002 | Mira Konçi | „Brënda vetes më merr” | Shpëtim Saraçi | Pandi Laço |
2003 | Anjeza Shahini | „Imazhi yt” | Edmond Zhulali | Agim Doçi |
2004 | Ledina Çelo | „Nesër shkoj” | Adrian Hila | Pandi Laço |
2005 | Luiz Ejlli | „Zjarr e ftohtë” | Klodian Qafoku | Florian Kondi |
2006 | Frederik i Aida Ndoci | „Balada e gurit” | Adrian Hila | Pandi Laço |
2007 | Olta Boka | „Zemrën e lamë peng” | ||
2008 | Kejsi Tola | „Më merr në ëndërr” | Edmond Zhulali | Agim Doçi |
2009 | Juliana Pasha | „Nuk mundem pa ty” | Ardit Gjebrea | Pirro Çako |
2010 | Aurela Gaçe | „Kënga ime” | Shpëtim Saraçi | Sokol Marsi |
2011 | Rona Nishliu | „Suus” | Florent Boshnjaku | Rona Nishliu |
2012 | Adrian Lulgjuraj i Bledar Sejko | „Identitet” | Bledar Sejko | Eda Sejko |
2013 | Hersjana Matmuja | „Zemërimi i një nate” | Genti Lako | Jorgo Papingji |
2014 | Elhaida Dani | „Diell” | Aldo Shllaku | Viola Trebicka Sokol Marsi |
2015 | Eneda Tarifa | „Përrallë” | Olsa Toqi | |
2016 | Lindita Halimi | „Botë” | Klodian Qafoku | Gerald Xhari |
2017 | Eugent Bushpepa | „Mall” | Eugent Bushpepa | |
2018 | Jonida Maliqi | „Ktheju tokës” | Eriona Rushiti | |
2019 | Arilena Ara | „Shaj” | Darko Dimitrov | |
2020 | Anxhela Peristeri | „Karma” | Kledi Bahiti | Olti Curri |
2021 | Ronela Hajati | „Sekret” | Marko Polo | Ronela Hajati |
2022 | Elsa Lila | „Evita” | Elsa Lila | |
2023 | Mal Retkoceri | „Çmendur” | Mal Retkoceri |
Wyniki w Konkursie Piosenki Eurowizji
Osobny artykuł: Albania w Konkursie Piosenki Eurowizji.
Rok | Artysta | Piosenka | Język | Finał | Półfinał | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Miejsce | Punkty | Miejsce | Punkty | ||||
2004 | Anjeza Shahini | „The Image of You” | angielski | 7 | 106 | 4 | 167 |
2005 | Ledina Çelo | „Tomorrow I Go” | 16 | 53 | Top 12[a] | ||
2006 | Luiz Ejlli | „Zjarr e ftohtë” | albański | – | 14 | 58 | |
2007 | Frederik Ndoci i Aida | „Hear My Plea” | albański, angielski | 17 | 49 | ||
2008 | Olta Boka | „Zemrën e lamë peng” | albański | 17 | 55 | 9 | 67 |
2009 | Kejsi Tola | „Carry Me in Your Dreams” | angielski | 17 | 48 | 7 | 73 |
2010 | Juliana Pasha | „It’s All About You” | 16 | 62 | 6 | 76 | |
2011 | Aurela Gaçe | „Feel the Passion” | albański, angielski | – | 14 | 47 | |
2012 | Rona Nishliu | „Suus” | albański | 5 | 146 | 2 | 146 |
2013 | Adrian Lulgjuraj i Bledar Sejko | „Identitet” | – | 15 | 31 | ||
2014 | Hersi | „One Night’s Anger” | angielski | 15 | 22 | ||
2015 | Elhaida Dani | „I’m Alive” | 17 | 34 | 10 | 62 | |
2016 | Eneda Tarifa | „Fairytale” | – | 16 | 45 | ||
2017 | Lindita | „World” | 14 | 76 | |||
2018 | Eugent Bushpepa | „Mall” | albański | 11 | 184 | 8 | 162 |
2019 | Jonida Maliqi | „Ktheju tokës” | 17 | 90 | 9 | 96 | |
2020 | Arilena Ara | „Fall From The Sky” | angielski | Konkurs odwołany | |||
2021 | Anxhela Peristeri | „Karma” | albański | 21 | 57 | 10 | 112 |
2022 | Ronela Hajati | „Sekret” | albański, angielski | – | 12 | 58 | |
2023 | Albina i Familja Kelmendi | „Duje” | albański | 22 | 83 | 9 | 76 |
2024 | Besa | „Titan” | angielski | – | 15 | 14 |
Uwagi
- ↑ Zgodnie z regulaminem, w konkursie w 2005 kraje z pierwszej dziesiątki poprzedniego konkursu automatycznie kwalifikowane były do finału bez konieczności rywalizacji w półfinale.
Przypisy
- ↑ a b c Festivali i 11-të në RTSH [online], Forumi Shqiptar [dostęp 2021-04-08] (alb.).
- ↑ Ja kokat e prera ne art e kulture pas Festivalit te 11-te [online], Shqiperia [dostęp 2021-04-08] (alb.).
- ↑ a b c d e f MaciejM. Blazewicz MaciejM., 🇦🇱 Festivali i Këngës od 1962 do 2003 – trudna historia Albanii i Albańczyków opowiedziana festiwalem [online], Dziennik-Eurowizyjny.pl, 14 grudnia 2019 [dostęp 2021-08-06] (pol.).
- ↑ a b c d e f g h Festivali i Kenges | Project Gutenberg Self-Publishing – eBooks | Read eBooks online [online], self.gutenberg.org [dostęp 2021-05-15] .
- ↑ Albania 2017: Festivali i Këngës 55 semi-finals start tonight [online], wiwibloggs, 21 grudnia 2016 [dostęp 2021-05-15] (ang.).
- ↑ a b c XTRA Debate: Rethinking the role of jurors going into the 2020 national final season [online], ESCXTRA.com, 30 grudnia 2019 [dostęp 2021-05-15] (ang.).
Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona festiwalu
- p
- d
- e