Izrael Poznański
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 25 sierpnia 1833 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 29 kwietnia 1900 | ||
Miejsce spoczynku | |||
Zawód, zajęcie | przedsiębiorca | ||
Majątek | 7 mln rubli (w złocie) | ||
Wyznanie | judaizm | ||
Rodzice | Kalman Poznański | ||
Małżeństwo | Leonia Hertz (1851–1900) | ||
Dzieci | Z Leonią Hertz: | ||
Krewni i powinowaci | rodzeństwo: | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Bronis%C5%82aw_Wilkoszewski_%E2%80%93_Fabryka_Tow._Ak._Pozna%C5%84skiego.jpg/220px-Bronis%C5%82aw_Wilkoszewski_%E2%80%93_Fabryka_Tow._Ak._Pozna%C5%84skiego.jpg)
(grudzień 2005)
Izrael Kalmanowicz Poznański, jid. ישראל פאזנאנסקי (ur. 25 sierpnia 1833 w Aleksandrowie Łódzkim[1], zm. 29 kwietnia 1900[2][a] w Łodzi) – polski przemysłowiec pochodzenia żydowskiego. Zaliczany razem z Ludwikiem Geyerem i Karolem Scheiblerem do trzech łódzkich „królów bawełny”[5].
Życiorys
Lata młodości
Był wnukiem kramarza Izaaka z miasta Kowala na Kujawach i najmłodszym synem kupca Kalmana (któremu nadano nazwisko Poznański) oraz Małki z Lubińskich[1][6]. W 1825 roku 40-letni Kalman Poznański z żoną, dziećmi, parobkiem i służącą osiedlili się w Aleksandrowie Łódzkim. W rok po urodzeniu się Izraela (1834) rodzina Poznańskich, jako dość zamożna, przeniosła się z Aleksandrowa Łódzkiego do Łodzi, gdzie ojciec nabył prawo handlu towarami łokciowymi, czyli tkaninami bawełnianymi i tkaninami lnianymi, oraz zbudował pierwszą piętrową kamienicę na Starym Mieście – prowadził tam także kram z tkaninami i artykułami korzennymi.
W Łodzi Izrael Poznański skończył szkołę elementarną i tzw. progimnazjum. Przyszły multimilioner fachu przedsiębiorcy uczył się od podstaw. W wieku kilkunastu lat zbierał stare materiały, jeżdżąc rozklekotanym wózkiem, ciągniętym przez zabiedzonego konia (później niechętni bogaczowi twierdzili, że nie miał wówczas konia, a do wózka zaprzęgał psy). W wieku siedemnastu lat (1851) ożenił się z Leonią Hertz, córką Mojżesza Hertza, zamożnego kupca z Warszawy. W intercyzie małżeńskiej Izrael został przedstawiony jako „majster profesji tkackiej” wnoszący do małżeństwa manufakturę wartą 500 rubli. Żona Leonia wniosła mu w posagu sklep handlujący towarami łokciowymi w Warszawie.
Początek kariery
W grudniu 1852 Izrael Poznański przejął od ojca zarząd rodzinnej firmy kupieckiej. Później systematycznie poszerzał działalność: w 1859 jego zakład produkował materiały warte 6 tys. rubli, a w 1868 – 23 tys. rubli. W 1871 I. Poznański rozpoczął, trwające do 1892, skupowanie działek przy ul. Ogrodowej 17–23, na których zamierzał postawić kompleks przemysłowy. W 1872 powstał tu pierwszy obiekt fabryczny – tkalnia mechaniczna o dużej wydajności (200 krosien mechanicznych).
Rozwój przedsiębiorstwa
W kolejnych latach nastąpiła szybka rozbudowa zakładów, która objęła:
- 1874/1875 – powiększenie tkalni, budowę bielnika i wykończalni;
- 1877 – budowę olbrzymiego gmachu przędzalni;
- 1878 – własne warsztaty mechaniczne;
- 1880 – szpital fabryczny (Szpital Św. Józefa, obecnie im. Radlińskiego) przy ul. Drewnowskiej 75;
- 1885–1890 – „Szpital Starozakonnych”, obecnie Klinika Endokrynologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 2 Uniwersytetu Medycznego w Łodzi przy ul. Sterlinga 1/3;
- 1887 – farbiarnię, wykończalnię i centralną kotłownię;
- 1890, 1895 – kolejne tkalnie;
- 1893 – odlewnię żeliwa;
- 1895–1897 – wielkie magazyny bawełny przy Starym Cmentarzu.
29 października 1889 firma została przekształcona w spółkę akcyjną, podobnie jak inne łódzkie przedsiębiorstwa bawełniane[5]. Oficjalna nazwa zakładów brzmiała: „Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego w Łodzi”. Rozrastające się zakłady Poznańskiego zatrudniały z biegiem lat coraz więcej pracowników: w 1865 – 70 robotników, w 1879 – 426 robotników, w 1906 przeciętny stan zatrudnienia wynosił 6800 ludzi.
W 1883 roku w fabryce Poznańskiego wybuchł strajk na tle pogarszających się warunków pracy. Dniówka trwała wówczas 16 godzin, od 5 rano do 9 wieczorem, a dodatkowo Izrael Poznański wprowadził nakaz pracy w dni świąteczne. Miało to obowiązywać od 15 sierpnia, czyli począwszy od święta Matki Boskiej Zielnej. Złamanie nakazu kosztowało pracownika do 3 rubli. Protestujących spacyfikowała policja i sotnia kozaków, z fabryki usunięto 50 osób[7]. W lutym 1884 roku Poznański ukarał finansowo robotników, którzy protestowali przeciwko pracy w święto Matki Boskiej Gromnicznej. Jednego z robotników uderzył[8]. W 1891 roku pełnomocnik inspektora fabrycznego meldował, że w fabryce Poznańskiego płaci się relatywnie najmniej w Łodzi, a kary spotykające tkaczy są najwyższe[9]. W czasie buntu łódzkiego w 1892 roku w biurze fabryki Poznańskiego mieściło się tymczasowe biuro śledcze, gdzie poniżano i bito strajkujących pracowników, by następnie bez udowodnienia winy usunąć ich z fabryki[10].
W 1884 roku Izrael Poznański nabył dobra Nieznanowice w ówczesnym powiecie włoszczowskim. Wybudował tam fabrykę krochmalu dla potrzeb własnych zakładów w Łodzi. Zatrudniała ona 140 robotników. Wzniósł ponadto dwukondygnacyjny pałac wzorowany na klasycystycznych rezydencjach[11]. Latem 1889 roku pożar strawił fabrykę doszczętnie, a straty w nieubezpieczonym majątku ruchomym oszacowano na 60 000 rubli[12]. W 1910 roku pałac i resztę nieznanowickiego majątku Poznańscy sprzedali rodzinie Karskich[11].
Izrael Poznański zmarł 29 kwietnia 1900[2] i dwa dni później został pochowany w grobowcu rodzinnym na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi[13]. W roku śmierci jego majątek wynosił 11 mln rubli. I wojna światowa przyniosła przedsiębiorstwu Poznańskiego duże straty. Kolejne pokolenia zarządzały firmą do lat 30. XX wieku, kiedy zadłużone przedsiębiorstwo przejął Banca Commerciale Italiana.
Działalność charytatywna
W życiorysie Poznańskiego zaobserwować można wyraźną przemianę: początkowo znany był jako bezwzględny pracodawca, niedbający o bezpieczeństwo pracowników. W jego fabrykach dochodziło do licznych wypadków kończących się kalectwem lub śmiercią. Jednak pod koniec swojego życia niespodzianie zaangażował się w działalność charytatywną, budował sierocińce, szkoły dla biednych i szpitale. Był m.in. fundatorem ikonostasu w budowanej katedrze prawosławnej. W październiku 1884 roku, za gorliwość okazaną przy dziele budowy cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Łodzi przy ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego 56), Izrael Poznański został odznaczony Orderem Świętego Stanisława III klasy[14]. W marcu 1895 roku otrzymał Order Świętej Anny III klasy[15]. W 1891 roku ufundował terakotową posadzkę budowanego na pl. Kościelnym w Łodzi kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wykonaną przez niemiecką firmę Villeroy & Boch z Mettlach[16][17][18]. W połowie lat 90. XIX w. sfinansował ponadto ⅓ kosztu budowy dużych organów w tymże kościele[19]. 18 lutego 1895 roku przekazał notarialnie 100 000 rubli na rzecz przekształcenia łódzkiej Wyższej Szkoły Rzemieślniczej w szkołę techniczną[20]. W latach 1899–1900 był prezesem Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, które było m.in. jego inicjatywą[21].
Życie prywatne
Poznański miał z żoną Leonią siedmioro dzieci:
- czterech synów – Ignacego, Hermana, Karola i Maurycego;
- trzy córki – Annę (Ajdlę, późniejszą żonę Jakuba Hertza), Joannę Natalię (późniejszą żonę Zygmunta Lewińskiego) i Felicję (Fajgę, zmarłą w niemowlęctwie).
Izrael Poznański w kulturze
- Na postaci Izraela Poznańskiego częściowo wzorowany jest Maks Aszkenazy z powieści Bracia Aszkenazy Israela Joszuy Singera oraz Szaja Mendelsohn z Ziemi obiecanej Władysława Reymonta[22].
- W maju 2016 roku Teatr Wielki w Łodzi ogłosił konkurs na napisanie opery o Izraelu Poznańskim pt. Człowiek z Manufaktury do libretta Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk[23]. 5 stycznia 2017 roku odbyło się pierwsze publiczne wykonanie fragmentów konkursowych opery. Zwycięzcą konkursu został Rafał Janiak. Światowa prapremiera jego dzieła, planowana pierwotnie na listopad 2018 roku, odbyła się 2 lutego 2019 roku[24][25][26].
Galeria
- Stanisław Heyman – Portret Izraela Kalmanowicza Poznańskiego (1891)
- Izrael Poznański, pomnik Twórcy Łodzi Przemysłowej
- Ulotka reklamowa fabryki Poznańskiego
- Pałac Izraela Poznańskiego – widok współczesny
- Główna, 4-tonowa brama
do fabryki Izraela Poznańskiego, odtworzona
w 2004 r. przez Jana Cygankiewicza - Sarkofagi Leonii i Izraela Poznańskich
Zobacz też
- Pałac Izraela Poznańskiego
- Centrum Handlowe Manufaktura
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b Akt urodzenia I. Poznańskiego, Arch. Państwowe w Łodzi, zesp. Akta stanu cywilnego gminy żydowskiej w Aleksandrowie, sygn. 8; por. skan tegoż.
- ↑ a b Poznański Izrael, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-05-02] .
- ↑ Kronika. B.P. Izrael K. Poznański (oraz dwa nekrologi). „Rozwój”. Rok III (nr 99), s. 2, 5–6, 1900-04-30. Wiktor Czajewski (red.). Łódź: Wiktor Czajewski. [dostęp 2015-10-16]. Cytat: W sobotę, dnia 28 kwietnia r. b. po długich i ciężkich cierpieniach zmarł w Łodzi B.P. Izrael K. Poznański nasz czcigodny szef, senior.
- ↑ Nekrologi. „Goniec Łódzki”. Rok III (99), s. 4–6, 1900-04-30. Roman Wierzchleyski (za red.). Łódź: Henryk Łubieński. [dostęp 2020-09-21].
- ↑ a b Leszek Skrzydło: Rody fabrykanckie. Wyd. 2. Cz. I. Łódź: Oficyna Bibliofilów, 1999, s. 53–55. ISBN 83-87522-23-6.
- ↑ Alan Jakman: „Król bawełny” – Izrael Poznański. [w:] Strona kwartalnika genealogicznego „More Maiorum”. moremaiorum.pl > Artykuły historyczne [on-line]. More Maiorum. Miesięcznik genealogiczny, 2014-08-26. [dostęp 2020-09-21].
- ↑ Próchnik 1864–1918 ↓, s. 361.
- ↑ Perl 1910 ↓, s. 160.
- ↑ Próchnik 1864–1918 ↓, s. 368.
- ↑ Perl 1910 ↓, s. 330.
- ↑ a b Michał Szafrański: Nieznanowice: rys historyczny. [w:] Portal sołectwa Nieznanowice. nieznanowice.pl > Historia Nieznanowic [on-line]. nieznanowice.pl. [dostęp 2016-03-20].
- ↑ Wiadomości bieżące. Pożar fabryki. „Dziennik Łódzki”. Rok VI (nr 153), s. 2, 1889-07-11. Antoni Chomętowski (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-03-20].
- ↑ Nekrologi. „Rozwój”. Rok III (nr 100), s. 5–7, 1900-05-01. Wiktor Czajewski (red.). Łódź: Wiktor Czajewski. [dostęp 2015-10-16]. Cytat: W dniu wczorajszym złożyliśmy do grobu zwłoki przedwcześnie zgasłego Prezesa Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności B.P. Izraela K. Poznańskiego.
- ↑ Kronika Łódzka. Jego Cesarska Mość.... „Dziennik Łódzki”. Rok I (nr 232), s. 2, 1884-10-16. Zdzisław Kułakowski (red.). Łódź: Zdzisław Kułakowski. ISSN 1898-3111. [dostęp 2015-10-24].
- ↑ Z miasta i Okolic. Najwyższe nagrody. „Tydzień”. Rok XXIII (nr 10), s. 2, 1895-03-10. Mirosław Dobrzański (red.). Petroków (Piotrków Trybunalski): Mirosław Dobrzański. [dostęp 2016-09-29].
- ↑ Wiadomości ogólne. W kościele Wniebowzięcia N. M. P.... „Dziennik Łódzki”. Rok VIII (nr 163), s. 2, kol. 2, 1891-07-25. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2020-09-20].
- ↑ Wiadomości ogólne. Z kościołów. „Dziennik Łódzki”. Rok VIII (nr 218), s. 2, kol. 2, 1891-10-02. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2020-09-20].
- ↑ Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łodzi. O parafii. Rys historyczny. [w:] Portal archidiecezji łódzkiej. archidiecezja.lodz.pl > Parafie > Dekanat Łódź Bałuty [on-line]. Kuria Metropolitalna Łódzka. [dostęp 2020-09-20].
- ↑ Enka. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łodzi. „Tydzień”. Rok XXV (nr 24), s. 2, kol. 1–3, 1897-06-13. Mirosław Dobrzański (red.). Petroków (Piotrków Trybunalski): Mirosław Dobrzański. [dostęp 2020-09-20].
- ↑ Z miasta i Okolic. Ofiara. „Tydzień”. Rok XXIII (nr 14), s. 4, 1895-04-07. Mirosław Dobrzański (red.). Petroków (Piotrków Trybunalski): Mirosław Dobrzański. [dostęp 2016-09-29].
- ↑ Wiesław Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Łódź 1998, s. 180.
- ↑ Roman Frister: Potomkowie Izraela Poznańskiego. [w:] Portal „Polityki”. polityka.pl > Więcej – Historia [on-line]. Polityka sp. z o.o. s.k.a, 2010-10-23. [dostęp 2020-09-21]. Tekst ukazał się pod tytułem Powrót do ziemi obiecanej w tygodniku „Polityka” nr 43 (2779) z dn. 23 października 2010, s. 111.
- ↑ Człowiek z Manufaktury. [w:] Strona Teatru Wielkiego w Łodzi. operalodz.com > Aktualności [on-line]. Teatr Wielki w Łodzi, 2016-05-05. [dostęp 2019-02-15].
- ↑ CZŁOWIEK Z MANUFAKTURY / pierwsze publiczne wykonanie opery z udziałem Małgorzaty Walewskiej. [w:] Strona Teatru Wielkiego w Łodzi. operalodz.com > Aktualności [on-line]. Teatr Wielki w Łodzi, 2016-12-12. [dostęp 2017-01-07].
- ↑ Publiczność ma głos! / Konkurs kompozytorski na operę CZŁOWIEK Z MANUFAKTURY. [w:] Strona Teatru Wielkiego w Łodzi. operalodz.com > Aktualności [on-line]. Teatr Wielki w Łodzi, 2017-01-05. [dostęp 2017-01-07].
- ↑ Informacja prasowa Teatru Wielkiego w Łodzi (autor korporatywny): „Człowiek z Manufaktury” – premiera w Teatrze Wielkim w Łodzi. [w:] Strona Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Kalendarz > Luty 2019 > 02 [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2019-02-02. [dostęp 2019-02-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-15)].
Bibliografia
- Akt urodzenia I. Poznańskiego, [w:] Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół „Akta stanu cywilnego gminy żydowskiej w Aleksandrowie”, sygn. 8.
- Marzena Bomanowska: Powrót do ziemi obiecanej. Zjazd rodziny Poznańskich. [w:] Portal „Gazety Wyborczej”. wyborcza.pl > Miasta – Łódź > Wiadomości [on-line]. Agora SA, 2010-04-03. [dostęp 2020-09-21].
- Adam Próchnik: Pisma. Studia i szkice (1864–1918). Krzysztof Dunin-Wąsowicz (wybór). Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”, 1963, s. 361, 368. OCLC 831417378.
- Res [Feliks Perl]: Dzieje ruchu socjalistycznego w zaborze rosyjskim. Wyd. I. T. I. Warszawa: Życie, 1910, s. 160, 330, seria: „Życie”: wydawnictwo dzieł społeczno-politycznych; t. 16. OCLC 891192604. [dostęp 2020-09-20].
Linki zewnętrzne
- Historia imperium Izraela Poznańskiego w pigułce
- PWN: 3961396