X-plane
![]() | Ten artykuł dotyczy statków powietrznych. Zobacz też: symulator komputerowy X-Plane. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/BellX-1.jpeg/200px-BellX-1.jpeg)
X-plane (ang. samolot serii X) – seria amerykańskich eksperymentalnych statków powietrznych, głównie samolotów o napędzie rakietowym, przeznaczonych do testowania nowych technologii i okrytych tajemnicą w czasie prowadzenia przy ich pomocy prac badawczych.
Pierwszym statkiem powietrznym serii X był samolot Bell X-1, który jako pierwszy przekroczył barierę dźwięku w 1947 roku. Dzięki samolotom X można było wykonać wiele ważnych eksperymentów, których wyniki pozwoliły wprowadzić do przemysłu lotniczego nowe technologie i przyspieszyć rozwój lotnictwa. Większość maszyn serii X nie zyskała sławy poza środowiskami naukowymi i związanymi z wojskiem. Następną po X-1 szerzej znaną maszyną był samolot rakietowy North American X-15 zbudowany na początku lat 60. XX wieku, na którym pobito wiele rekordów prędkości i wysokości łącznie z lotami suborbitalnymi. Statki powietrzne serii X o numerach od 7 do 12 były właściwie pociskami rakietowymi, a niektóre z pozostałych maszynami bezzałogowymi. Większość samolotów X zbudowano w bardzo krótkich seriach liczących kilka sztuk lub nawet jako pojedyncze egzemplarze. Jedynym wyjątkiem jest zbudowany przez Lockheed Martin samolot X-35, który wygrał rywalizację z maszyną Boeing X-32 i ostatecznie stał się seryjnym samolotem myśliwskim Lockheed F-35 Lightning II.
Samoloty eksperymentalne serii X oznaczone kolejnymi numerami, są wciąż konstruowane i używane w charakterze platform badawczych dla nowych technologii.
Oznaczenie | Wytwórnia Agencja | Zdjęcie | Data oblotu | Uwagi |
---|---|---|---|---|
X-1 | Bell USAF, NACA | ![]() | 1946-01-19 19 stycznia 1946(dts) | Loty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach. Pierwszy samolot, który przekroczył barierę dźwięku. Potwierdzona użyteczność cienkich profili[1]. |
X-2 Starbuster | Bell USAF | ![]() | 1952-06-27 27 czerwca 1952(dts) | Loty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach. Pierwszy samolot, który przekroczył prędkość 3 machów[2]. |
X-3 Stiletto | Douglas USAF, NACA | ![]() | 1952-10-27 27 października 1952(dts) | Konstrukcja ze stopu tytanu; skrzydła o małym wydłużeniu. Przeznaczony do testowania lotów długodystansowych z prędkościami naddźwiękowymi. Niezdolny do osiągnięcia prędkości projektowej, umożliwił jednak wgląd w zjawisko sprzężenia bezwładnościowego[3]. |
X-4 Bantam | Northrop USAF, NACA | ![]() | 1948-12-15 15 grudnia 1948(dts) | Wyznaczenie własności pilotażowych samolotu bezogonowego w zakresie prędkości okołodźwiękowych[4]. |
X-5 | Bell USAF, NACA | ![]() | 1951-06-20 20 czerwca 1951(dts) | Pierwszy samolot ze zmienną geometrią skrzydeł[5]. |
X-6 | Convair USAF, AEC | ![]() | Nieoblatany | Zmodyfikowany ciężki bombowiec Convair B-36 do badań nad użyciem napędu jądrowego; nie wyszedł poza fazę prototypu[6]. |
X-7 Flying Stove Pipe | Lockheed DOD | ![]() | kwiecień 1951 | Platforma testowa dla silników strumieniowych[7]. |
X-8 Aerobee | Aerojet NACA, USAF, USN | ![]() | Suborbitalna rakieta badawcza stabilizowana obrotowo[8]. | |
X-9 Shrike | Bell Aircraft USAF | ![]() | kwiecień 1949 | Platforma badawcza dla systemów naprowadzania i napędu. Wykorzystywany do rozwoju naddźwiękowego pocisku rakietowego GAM-63 Rascal[9]. |
X-10 | North American Aviation USAF | ![]() | 1953-10-13 13 października 1953(dts) | Platforma badawcza dla naddźwiękowego pocisku manewrującego SM-64 Navaho[10]. |
X-11 | Convair USAF | ![]() | 1957-06-11 11 czerwca 1957(dts) | Platforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 Atlas[11]. |
X-12 | Convair USAF | ![]() | lipiec 1958 | Zaawansowana platforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 Atlas[12]. |
X-13 Vertijet | Ryan USAF, USN | ![]() | 1955-12-10 10 grudnia 1955(dts) | Platforma badawcza dla samolotu pionowego startu i lądowania (VTOL)[13]. |
X-14 | Bell USAF, NASA | ![]() | 1957-02-19 19 lutego 1957(dts) | Platforma badawcza dla samolotu VTOL. Badano ustawienia konfiguracyjne dla lotu samolotu VTOL z ciągiem wektorowanym[14]. |
X-15 | North American Aviation USAF, NASA | ![]() | 1959-06-08 8 czerwca 1959(dts) | Loty z prędkościami hipersonicznymi (6 machów), na dużych wysokościach (350 000 stóp). Pierwszy załogowy samolot hipersoniczny; zdolny do lotu suborbitalnego[15]. |
X-16 | Bell Aircraft USAF | Nieoblatany | Projekt samolotu rozpoznawczego osiągającego duże wysokości[16]. Oznaczenie "X-16" zostało użyte do ukrycia jego przeznaczenia przed Związkiem Radzieckim[17]. | |
X-17 | Lockheed USAF, USN | ![]() | kwiecień 1956 | Badania rezultatów ponownego wejścia w atmosferę przy wysokich liczbach Macha[18]. |
X-18 | Hiller Aircraft USAF, USN | ![]() | 1959-11-24 24 listopada 1959(dts) | Platforma badawcza VTOL/STOVL. Opracowanie projektu samolotu typu tiltwing dla VTOL[19]. |
X-19 | Curtiss-Wright Tri-service | ![]() | listopad 1963 | Platforma badawcza samolotu typu tiltrotor w układzie czterowirnikowym[20]. |
X-20 Dyna-Soar | Boeing USAF | ![]() | Nigdy niewybudowany | Samolot kosmiczny wielokrotnego użytku do zastosowań militarnych[21]. |
X-21 | Northrop USAF | ![]() | 1963-04-18 18 kwietnia 1963(dts) | Platforma badawcza testująca sterowanie warstwą przyścienną[22]. |
X-22 | Bell DOD | ![]() | 1966-03-17 17 marca 1966(dts) | Platforma badawcza dla samolotu typu tiltrotor o czterech otunelowanych wirnikach[23]. |
X-23 PRIME | Martin Marietta USAF | 1966-12-21 21 grudnia 1966(dts) | Platforma badawcza do wyznaczenia efektów manewrowania podczas ponownego wchodzenia w atmosferę[24]. Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadane[25]. | |
X-24 | Martin Marietta USAF, NASA | ![]() ![]() | 1973-08-01T00:00:00.001 1 sierpnia 1973(dts) | Platforma badawcza do wyznaczenia własności pilotażowych kadłuba nośnego w zakresie niskich prędkości lotu[26]. |
X-25 | Benson USAF | ![]() | 1955-12-06 6 grudnia 1955(dts) | Lekki wiatrakowiec wykorzystywany przez zestrzelonych pilotów[27]. |
X-26 Frigate | Schweizer DARPA, US Army, USN | ![]() ![]() | 1967 | Szybowiec treningowy dla pilotów doświadczalnych, przeznaczony do ćwiczeń podczas holendrowania. Platforma badawcza dla cichego samolotu obserwacyjnego[28]. |
X-27 | Lockheed | ![]() | Nieoblatany | Prototyp lekkiego myśliwca[29]. |
X-28 Sea Skimmer | Osprey Aircraft USN | ![]() | 1970-08-12 12 sierpnia 1970(dts) | Tania, jednoosobowa łódź latająca[30]. |
X-29 | Grumman DARPA, USAF, NASA | ![]() | 1984 | Platforma badawcza skrzydeł o ujemnym skosie[31]. |
X-30 NASP | Rockwell NASA, DARPA, USAF | ![]() | Nigdy niewybudowany | Prototyp jednostopniowego statku kosmicznego[32]. |
X-31 | Rockwell DARPA, USAF, BdV | 1990 | Platforma testująca supermanewrowość przy użyciu wektorowania ciągu[33]. | |
X-32 | Boeing USAF, USN, RAF | ![]() | wrzesień 2000 | Prototyp myśliwca Joint Strike Fighter[34]. |
X-33 Venture Star | Lockheed Martin NASA | ![]() | Prototyp nigdy nie ukończony | Prototyp pojazdu wielokrotnego użytku wykonany w skali 1:2[35]. |
X-34 | Orbital Sciences NASA | ![]() | Nieoblatany | Platforma badawcza bezzałogowego statku kosmicznego wielokrotnego użytku[36]. |
X-35 | Lockheed Martin USAF, USN, RAF | ![]() | 2000 | Prototyp myśliwca Joint Strike Fighter, obecnie myśliwiec F-35[37]. |
X-36 | McDonnell Douglas/Boeing NASA | ![]() | 1997-05-17 17 maja 1997(dts) | Platforma badawcza bezogonowego myśliwca[38]. |
X-37 | Boeing USAF, NASA | ![]() | 2006-04-07 7 kwietnia 2006(dts) (drop test) 2010-04-22 22 kwietnia 2010(dts) (lot orbitalny) | Samolot kosmiczny wielokrotnego użytku[39]. |
X-38 | Scaled Composites NASA | ![]() | 1999 | Demonstrator pojazdu ratunkowego przeznaczonego dla Międzynarodowej Stacji Kosmicznej[40]. |
X-39 | Nieznana USAF | Tajne | Nieznana | Oznaczenie zarezerwowane dla programu Future Aircraft Technology Enhancements (FATE)[41]. Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadane[25]. |
X-40 | Boeing USAF, NASA | ![]() | 1998-08-11 11 sierpnia 1998(dts) | 80% wielkości prototyp X-37[42]. |
X-41 | Nieznana USAF | Tajne | Nieznana | Wojskowy program samolotu kosmicznego[43]. |
X-42 | Nieznana USAF | Tajne | Nieznana | Rakieta na paliwo płynne[44]. |
X-43 Hyper-X | Microcraft NASA | ![]() | 2001-06-02 2 czerwca 2001(dts) | Hiperdźwiękowa platforma badawcza dla silników Scramjet[45]. |
X-44 MANTA | Lockheed Martin USAF, NASA | Program anulowany | Platforma badawcza oparta na myśliwcu F-22, mająca określić wykonalność samolotu pozbawionego usterzenia ogonowego, wykorzystującego wektorowanie ciągu[46]. | |
X-45 | Boeing DARPA, USAF | ![]() | 2002-05-22 22 maja 2002(dts) | Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego (UCAV)[47]. |
X-46 | Boeing DARPA, USN | ![]() | Program anulowany | Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów Zjednoczonych[48]. |
X-47A Pegasus X-47B | Northrop Grumman DARPA, USN | ![]() | 2003-02-23 23 lutego 2003(dts) | Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów Zjednoczonych[49]. |
X-48 | Boeing NASA | ![]() | 2007-07-20 20 lipca 2007(dts) | Platforma badawcza dla samolotu Blended Wing Body (BWB)[50]. |
X-49 Speedhawk | Piasecki Aircraft US Army | Śmigłowiec z wirnikiem ogonowym o wektorowanym ciągu (VTDP)[51]. | ||
X-50 Dragonfly | Boeing DARPA | 2003-11-24 24 listopada 2003(dts) | Platforma badawcza technologii Canard Rotor/Wing[52]. | |
X-51 Waverider | Boeing USAF | ![]() | 2010-05-26 26 maja 2010(dts)[53] | Samolot napędzany silnikiem scramjet budowany w kooperacji Pratt & Whitney i Boeinga, zdolny do przekroczenia prędkości Ma = 7[54]. |
X-52 | Oznaczenie pominięte dla uniknięcia pomyłki z B-52[25]. | |||
X-53 | Boeing Phantom Works NASA, USAF | ![]() | listopad 2002 | Demonstrator technologii zaawansowanego cyfrowego sterowania samolotem oraz nowych technologii i struktur wykorzystywanych do budowy skrzydeł. Od 2002 technologie te są testowane na przebudowanej maszynie F/A-18 Hornet[55]. |
X-54 | Gulfstream Aerospace NASA | Niezaplanowana | Platforma badawcza dla transportu naddźwiękowego[51]. | |
X-55 | Lockheed Martin Skunk Works USAF | 2009-06-02 2 czerwca 2009(dts) | Advanced Composite Cargo Aircraft (ACCA). Platforma badawcza dla kadłuba i statecznika pionowego wykonanych z kompozytu[56]. |
Przypisy
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 5–7.
- ↑ Jenkins, Lis i Miller 2003, s. 8.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 9.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 10.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 11.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 12.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 13.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 14.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 15.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 16.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 17.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 18.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 19.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 20.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 21–22.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 23.
- ↑ "X-16". globalsecurity.org [dostęp 11 maja 2010].
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 24.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 25.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 26.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 27.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 28.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 29.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 30.
- ↑ a b c Parsch 2009, "Missing Designations"
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 31–32.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 33.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 34.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 35.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 36.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 37.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 38.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 39.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 40–41.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 42.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 43.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 44–45.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 46.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 47.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 48.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 49.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 50.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 51.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 52.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 53.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 54.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 55.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 56.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 57.
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 58.
- ↑ a b Parsch 2009, "DOD 4120.15-L"
- ↑ Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 60.
- ↑ X-51 Waverider makes historic hypersonic flight. US AIr Force Public Affairs, 26 maja 2010. [dostęp 2010-05-27].
- ↑ "X-51 Scramjet Engine Demonstrator - WaveRider" globalsecurity.org. [dostęp 11 maja 2010].
- ↑ Jordan 2006
- ↑ Kaufman 2009
Bibliografia
- Dennis R. Jenkins, Tony Landis i Jay Miller: American X-Vehicles: An Inventory—X-1 to X-50. Wyd. Centennial of Flight. T. 31. Washington, DC: NASA History Office, czerwiec 2003, seria: Monographs in Aerospace History. SP-2003-4531. (ang.).