Zagórz
![]() | Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Zagórz (ujednoznacznienie). |
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
![]() Panorama starego Zagórza (2014) | |||
| |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | sanocki | ||
Gmina | Zagórz | ||
Data założenia | 1412 | ||
Prawa miejskie | 1977 | ||
Burmistrz | Ernest Nowak | ||
Powierzchnia | 22,39 km² | ||
Populacja (2020) • liczba ludności • gęstość |
| ||
Strefa numeracyjna | 13 | ||
Kod pocztowy | 38-540[2] | ||
Tablice rejestracyjne | RSA | ||
Położenie na mapie gminy Zagórz ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu sanockiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) | 1817074[3] | ||
SIMC | 0953881[4] | ||
Urząd miejski ul. 3 Maja 238-540 Zagórz | |||
| |||
| |||
Strona internetowa | |||
BIP |
Zagórz – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zagórz[4][5]. Położony w pobliżu ujścia Osławy do Sanu, na Pogórzu Bukowskim. Leży w dawnej ziemi sanockiej[6].
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego. W latach 1972–1977 Zagórz był w granicach administracyjnych miasta Sanoka jako dzielnica[7].
Według danych z 1 stycznia 2018 Zagórz liczył 5105 mieszkańców[8].
Historia
![]() | Ta sekcja od 2011-10 wymaga zweryfikowania podanych informacji. Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • Federacja Bibliotek Cyfrowych • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary) Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji. |
Osobny artykuł: Historia Zagórza.
Wieś założona w XIV wieku, w roku 1343 była tu już kaplica filialna parafii w Porażu. Pierwsze wzmianki odnotowują osadę o nazwie Sagorsze, Sogorsch do roku 1505 in districto sanociensis. W 1412 roku Zagórz należał do Mikołaja z Tarnawy. W 1490 Zagórz na krótko stał się własnością Piotra Kmity z Wiśnicza starosty spiskiego, potem znów powrócił do Tarnawskich i pozostał w ich rękach do początku XVII wieku. Ostatnim właścicielem Zagórza z rodu Tarnawskich był chorąży sanocki – Stanisław.
Na początku XVII wieku Zagórz znalazł się w posiadaniu Stadnickich. W roku 1710 hr. Jan Adam Stadnicki wojewoda wołyński, zbudował obronny klasztor-twierdzę oo. Karmelitów, od 1713 również jako klasztor szpital dla inwalidów wojennych.
W połowie XIX wieku właścicielami posiadłości tabularnej Zagórz byli Wincenty i Magdalena Rylscy[9]. W 1905 Stanisław Łobaczewski posiadał we wsi obszar 531,7 ha[10]. W 1911 właścicielem tabularnym był Zygmunt Łobaczewski i wspólnicy, posiadający 525 ha[11].
W polskiej literaturze XIX wieku Zagórz oraz klasztor zasłynęły dzięki Zygmuntowi Kaczkowskiemu, który w swoim cyklu powieści pt. Ostatni z Nieczujów opisał znajdujący się w nim legendarny grób Nieczui.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Nowy_Zag%C3%B3rz_train_station_south.jpg/220px-Nowy_Zag%C3%B3rz_train_station_south.jpg)
Ogromną szansą na gospodarcze ożywienie Zagórza stało się wybudowanie w 1872 r. linii kolejowej Pierwszej Węgiersko-Galicyjskiej Kolei Żelaznej, łączącej Zagórz z przebiegającą z Krakowa do Lwowa przez Przemyśl koleją Karola Ludwika. Dwa lata później otworzenie tunelu w Łupkowie stworzyło połączenie z Przemyśla – przez Zagórz – do Budapesztu. W 1884 r. oddano do użytku Galicyjską Kolej Transwersalną z odcinkiem z miejscowości Stróże (obecne woj. małopolskie) do Nowego Zagórza. W związku z rozbudową kolei w Zagórzu wyrosło osiedle kolejarskie. Wówczas Zagórz był węzłem kolejowym o dużym znaczeniu, przy jego obsłudze pracowało ok. 3000 kolejarzy.
Z inicjatywy dra Józefa Galanta powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” (jako jedna z pierwszych sekcji w Galicji), a w 1911 r. pierwszy zastęp harcerski.
W okresie walk polsko-ukraińskich w roku 1918 w Zagórzu zorganizował się Komitet Obrońców Węzła Zagórskiego, składający się z kolejarzy oraz członków Sokoła. W tym też okresie zagórscy kolejarze we własnym zakresie zbudowali dwa pociągi pancerne: „Gromobój” i „Kozak” które utrzymywały „porządek” na odcinku linii kolejowej Zagórz – Szczawne – Komańcza – Łupków.
1 września 1939 – powstał w Zagórzu Ochotniczy Pluton Samoobrony w celu ochrony linii kolejowej, którego członkowie wspierali m.in. ewakuację ludności. Walki obronne z nacierającymi wojskami hitlerowskimi toczyła 3 Brygada Górska dowodzona przez płk. Jana Kotowicza wchodząca w skład grupy operacyjnej gen. bryg. Kazimierza Orlika-Łukoskiego.
Wiosną 1941 roku stacjonujący w Zagórzu żołnierze słowaccy wykuli w skałach w wąwozie przy linii kolejowej prowadzącej do Łupkowa wielki herb Słowacji. Pomimo nietrwałego podłoża (piaskowiec) wciąż widoczne są jego pozostałości.
W Zagórzu działała w czasie wojny Placówka Zagórz nr X. OP-23, AK, którą dowodził Alojzy Bełza ps. „Alik” od V 1943 do I 1944, prowadząc działalność dywersyjną i sabotażową. W konspirację zaangażowani była – Olga Sulimirska, właścicielka dworu w Zasławiu (gdzie był obóz pracy przymusowej dla Żydów; około 10 000 z nich hitlerowcy wymordowali w pobliskim lesie – jest tam tablica pamiątkowa) i rodziny Krasickich i Gubrynowiczów a ich zameczek, przy drodze do Poraża, był ważnym ogniwem akowskiej konspiracji w Obwodzie Sanok. Proboszcz – ks. Władysław Wójcik – za pomoc udzielaną dla AK i uciekinierom został aresztowany i wywieziony do Oświęcimia. Od stycznia 1944 r. placówką tut. AK dowodził ppor. Stanisław Żebrowski „Zebra”.
13 września 1944 r. wieś została opanowana przez oddziały radzieckie wchodzące w skład 30 i 107 korpusu armijnego 1 armii gwardii[12].
Kwatera zmarłych żołnierzy Armii Czerwonej w miejscowym szpitalu polowym (budynek dworca PKP Nowy Zagórz) znajduje się nieopodal przy szosie głównej.
W latach 1945–1947 Zagórz, ze względu na silny posterunek MO i stacjonujące przy stacji kolejowej oddziały wojskowe, był schronieniem dla wielu mieszkańców okolicznych wiosek przed atakami nacjonalistów ukraińskich z OUN-UPA. Na miejscowym cmentarzu parafialnym utworzono kwaterę wojskową, w której pochowano 110 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w walkach z UPA w powiecie sanockim[13].
W 1972 Zagórz wraz z kilkoma sąsiednimi miejscowościami (które dziś stanowią jego osiedla) przyłączono do Sanoka[14]. 1 lutego 1977 Zagórz uzyskał status miasta[15].
Osiedla administracyjne miasta
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Town_hall_in_Zag%C3%B3rz.jpg/240px-Town_hall_in_Zag%C3%B3rz.jpg)
W mieście jest 11 osiedli, będących jednostkami pomocniczymi gminy:
- Dolina
- Leska Góra
- Nowy Zagórz
- ODJ (Osiedle domków jednorodzinnych)
- Pod Klasztorem
- Skowronówka
- Stary Zagórz
- Wielopole
- Zasław Bloki
- Zasław za Torami
- Żabnik
Religia i obiekty sakralne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Zag%C3%B3rz%2C_cerkiew_%C5%9Bw._Micha%C5%82a_Archanio%C5%82a_%28HB3%29.jpg/240px-Zag%C3%B3rz%2C_cerkiew_%C5%9Bw._Micha%C5%82a_Archanio%C5%82a_%28HB3%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Church_of_the_Assumption_in_Zag%C3%B3rz_and_bell_tower_view_from_north.jpg/240px-Church_of_the_Assumption_in_Zag%C3%B3rz_and_bell_tower_view_from_north.jpg)
- Świątynie i parafie
- Klasztor Karmelitów Bosych
- Cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła w Starym Zagórzu i parafia prawosławna św. Michała Archanioła w Zagórzu
- Cerkiew św. Archanioła Michała w Wielopolu i parafia greckokatolicka pw. św. Archanioła Michała w Wielopolu
- Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i parafia Wniebowzięcia NMP w Zagórzu
- Kościół Świętego Józefa Rzemieślnika w Nowym Zagórzu i parafia św. Józefa Rzemieślnika w Nowym Zagórzu
- Kaplica filialna rzymskokatolicka pw. Miłosierdzia Bożego w Zasławiu
- Cmentarze
Z tym tematem związana jest kategoria: Pochowani w Zagórzu.
Transport
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Zag%C3%B3rz_train_station_building_east_left_side.jpg/240px-Zag%C3%B3rz_train_station_building_east_left_side.jpg)
- Stacje kolejowe
- Zagórz
- Nowy Zagórz
- Linie kolejowe
- 107 Nowy Zagórz – Łupków
- 108 Stróże – Zagórz – Krościenko (– Chyrów)
- Drogi
- 84
- 892.
Turystyka i zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Kompleks_skoczni_narciarskich_Zakucie_2.jpg/240px-Kompleks_skoczni_narciarskich_Zakucie_2.jpg)
Jest to jedno z dogodniejszych (oprócz Sanoka, Leska i Ustrzyk Górnych) miejsc dla rozpoczęcia wyprawy w Bieszczady. Przy dworcu PKS zatrzymują się prywatne busy, które mogą w sezonie dowieźć w głąb Bieszczadów, przeważnie dużą obwodnicą bieszczadzką w kierunku Wetliny. Na wzgórzu Mariemont (15 min drogi od dworca) nad Osławą warto zobaczyć ruiny XVIII w. klasztoru-warowni OO. Karmelitów, jeden z ciekawszych zabytków południowo-wschodniej Polski. Innym godnym uwagi zagórskim obiektem zabytkowym jest kościół parafialny Wniebowzięcia Matki Bożej, zbudowany w połowie XVIII w. Warto również obejrzeć (obecnie prawosławną) cerkiew filialną św. Michała Archanioła z 1836 oraz młodszą od niej, cerkiew greckokatolicką w Wielopolu z 1865, odbudowaną w 1939 (południowa część Zagórza – kierunek Komańcza). Obecnie obok cerkwi prowadzi szlak zielony, z którego tuż za nią roztacza się piękny widok na ruiny klasztoru na tle Gór Słonnych. Inny godny uwagi punkt widokowy to wzgórze tzw. Skowronówka. Z jej szczytu doskonały widok na dolinę Osławy, klasztor i Góry Słonne. Na Starym Cmentarzu w Zagórzu znajduje się kaplica grobowa z 1840 wzniesiona przez Truskolaskich, remontowana w 1933 przez barona Gubrynowicza. W kaplicy znajduje się krypta Bronisława Ludwika Gubrynowicza (zm. 1933), profesora Uniwersytetu Warszawskiego, członka Akademii Umiejętności w Krakowie. Ponadto w mieście interesujący jest kompleks skoczni narciarskich Zakucie.
Edukacja
Szkoły podstawowe
- Szkoła Podstawowa nr 1 im. św. Kazimierza królewicza
- Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Pawła II
Gimnazja
- Gimnazjum w Zagórzu im. Prymasa Tysiąclecia Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Osoby związane z miastem
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Zagórzem.
- Honorowi obywatele
W 1999 tytuł Honorowego Obywatela Miasta i Gminy Zagórz otrzymał papież Jan Paweł II[16]. Tytuły Honorowego Obywatela Miasta Zagórz otrzymali: w 2000 ks. kan. Eugeniusz Dryniak, w 2005 Andrzej Kołodziej[17].
Współpraca międzynarodowa
Nagov i Medzilaborce (2005)
Inderøy
Gródek[18][19]
Ponadto miasto współpracuje ze szwajcarską gminą Villars-sur-Glâne[20].
Demografia
Według danych z 31 grudnia 2014 r. miasto miało 5073 mieszkańców[21].
- Piramida wieku mieszkańców Zagórza w 2014 roku[8].
Zobacz też
- Landkreis Sanok
- Krzyż Milenijny w Zagórzu
- Łysa Góra
- Zagronie
- Kompleks skoczni narciarskich w Zagórzu
Przypisy
- ↑ Raport o stanie gminy Zagórz za rok 2020 [online], Biuletyn Informacji Publicznej, 31 maja 2021, s. 7 [dostęp 2021-07-24] (pol.).
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1578 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ Rejestr TERYT [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2022-10-18] .
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, tom III, red. Marian Aleksiewicz. Towarzystwo Przyjaciół Nauki i Sztuki, Rzeszów 1963, s. 62–63.
- ↑ Dz.U. z 1972 r. nr 43, poz. 274
- ↑ a b Zagórz w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 252.
- ↑ Alojzy Zielecki, Życie gospodarcze, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 405.
- ↑ Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 24.
- ↑ Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” , Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 393
- ↑ SzczepanS. Siekierka SzczepanS., HenrykH. Komański HenrykH., KrzysztofK. Bulzacki KrzysztofK., Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939–1947, Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 966, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897 .
- ↑ Dz.U. 1972 nr 43 poz. 274. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 6 października 1972 r. w sprawie zmiany granic miasta Sanoka w województwie rzeszowskim.. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2014-03-12].
- ↑ Arnold Andrunik: Rozwój i działalność Związku Bojowników o Wolność i Demokrację na Ziemi Sanockiej w latach 1949-1984. Sanok: 1986, s. 226.
- ↑ Honorowi Obywatele Miasta i Gminy. W: Zbigniew Osenkowski: Zagórz nad Osławą. Z dziejów miasta i gminy. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2006, s. 299. ISBN 83-922799-6-4.
- ↑ Honorowi Obywatele Miasta i Gminy. W: Zbigniew Osenkowski: Zagórz nad Osławą. Z dziejów miasta i gminy. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2006, s. 302. ISBN 83-922799-6-4.
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-19)].
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-19)].
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-19)].
- ↑ Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014 r. (strona 88). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015-07-13.
Linki zewnętrzne
- Zagórz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 262 .
- p
- d
- e
Miasta na prawach powiatu | |
---|---|
Miasta powiatowe | |
Miasta gminne |
|
- Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
- p
- d
- e
Siedziba gminy: Zagórz
Miejscowości gminy |
| ||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Jednostki pomocnicze gminy |
|
- p
- d
- e
Miasta |
|
---|---|
Gminy miejskie | |
Gminy miejsko-wiejskie |
|
Gminy wiejskie |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Sanok
Przynależność wojewódzka |
| ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Miasta / Prawa miejskie (1920–34 →) |
| ||||||
Miasteczka (1920–34) | |||||||
Gminy miejskie (1920–39 i 1945–72) | |||||||
Osiedla (1954–72) |
| ||||||
Gminy wiejskie zbiorowe (1934–39 i 1945–54) |
| ||||||
Gromady (1954–72) |
| ||||||
Gminy (1939–45) |
|
- J9U: 987007512756605171