Tramwaje w Bytomiu
tramwaj | |||
![]() Alstom Citadis 100 w Bytomiu | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Lokalizacja | Bytom | ||
Organizator | |||
Operator | |||
Liczba linii | 8 | ||
Lata funkcjonowania | od 1894 | ||
Infrastruktura | |||
![]() Mapa z przebiegiem linii tramwajowych na terenie Bytomia (stan na 1 grudnia 2020) Linie czynne Linie zlikwidowane | |||
Długość sieci | |||
Rozstaw szyn | 1435 mm | ||
Napięcie zasilania | 660 V DC | ||
Liczba zajezdni | 1 | ||
Liczba przystanków | 50 (2008)[2] | ||
|
Tramwaje w Bytomiu – element systemu komunikacji tramwajowej Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, który funkcjonuje na terenie Bytomia od 1894. Sieć tramwajowa łączy dzielnice: Bobrek, Łagiewniki, Rozbark, Stroszek-Dąbrowę Miejską, Szombierki oraz Śródmieście, a w przeszłości sieć ta docierała również do dzielnic: Karb, Miechowice i Stolarzowice.
Sieć ta należy do Tramwajów Śląskich. Ma ona charakter promienisty z koncentracją na placu Sikorskiego, skąd linie biegną w sześciu kierunkach. Na terenie Bytomia zlokalizowana jest zajezdnia, która należy do Rejonu Komunikacyjnego nr 3 Tramwajów Śląskich[3].
Historia
Okres 1894–1898
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Bytom_-_Kaiser_Franz_Josef_Platz_01.jpg/220px-Bytom_-_Kaiser_Franz_Josef_Platz_01.jpg)
Historia tramwajów w Bytomiu sięga końca XIX wieku, kiedy to 27 maja 1894 uruchomiono pierwszą linię tramwaju na Górnym Śląsku, a właściwie parowej kolei miejskiej, biegnącą z Bytomia przez Rozbark, Szarlej do Deutsch Piekar (dzisiaj Piekary Śląskie). W sierpniu oraz grudniu 1894 oddano kolejne odcinki linii, przedłużając ją do Gliwic przez Zabrze. Uruchomiono również pierwsze warsztaty i zajezdnię w Rozbarku przy dzisiejszej ulicy Stanisława Witczaka. Lokomotywy używane wówczas były konstrukcjami parowymi, dostarczonymi przez niemiecką firmę Hohenzollern A.G. für Lokomotivbau z Düsseldorfu, a cała linia liczyła 34,5 km długości[4][5][6].
Ze względu na duże korzyści, 29 września 1898, na podstawie koncesji uzyskanej od miasta, spółka Oberschlesische Dampfstraßenbahn otworzyła kolejną linię biegnącą z Bytomia przez Szombierki, Biskupice do Zabrza[7].
Okres 1898–1914
Dzięki uruchomieniu kolejno w 1897 i 1898 elektrowni w Zabrzu i w Chorzowie, po czterech latach od wprowadzenia napędu parowego postanowiono rozpocząć realizację planu wprowadzenia trakcji elektrycznej[8].
Kolejnym etapem rozwoju bytomskich tramwajów było otwarcie sieci tramwajów miejskich (Städtische Straßenbahn Beuthen), o prześwicie torów 1435 mm. 23 listopada 1913 uruchomiono normalnotorowe linie biegnące z bytomskiego rynku do Miechowic z odcinkiem Karb – Dąbrowa Miejska oraz linię łącząca rynek z ulicą Piekarską, gdzie powstała również zajezdnia. W latach późniejszych również linie wąskotorowe rozpoczęto przebudowywać na normalną szerokość toru[8][9].
Lata międzywojenne
Po zakończeniu I wojny światowej linie bytomskich tramwajów zostały podzielone granicą pomiędzy Polską a Niemcami. Linie zostały przecięte na odcinkach Bytom – Królewska Huta, Bytom – Świętochłowice, Szombierki – Chebzie, Bytom – Piekary Śląskie oraz dwukrotnie na odcinku Bobrek – Biskupice. Skutkiem okazał się podział majątku spółki Schlesische Kleinbahn AG: 1 stycznia 1922 spółka Oberschlesische Kleinbahnen und Elektrizitats Werke AG przejęła linie po stronie polskiej (83 km), natomiast spółka Oberschlesische Dampfstraßenbahn G.m.b.H. – po niemieckiej (45,5 km)[10][11][12].
Okres międzywojenny stał się czasem masowego przekuwania na tor normalnej szerokości. W Bytomiu pierwsze tory wąskie przekuto na przełomie lat 1930 i 1931, a prace zakończono cztery lata później. Bytomskie Tramwaje jako jedyne na Śląsku pozostały w całości własnością miasta, co pozwoliło na dalszy rozwój po stronie niemieckiej. Dzięki temu powstały kolejne odcinki normalnotorowe – w 1925 uruchomiono odcinek z Miechowic przez Rokitnicę do Wieszowy. Dwa lata później otwarto linię prowadzącą z bytomskiego rynku ulicą Krakowską przez Pogodę do kopalni rud nieżelaznych Nowy Orzeł Biały, a w 1928 oddano do ruchu odcinek z Rokitnicy do Helenki. W Śródmieściu Bytomia przy modernizacji zmiany szerokości torów zmianie uległo kilka połączeń. Zlikwidowano linię wąskotorową na ulicy Dworcowej, a w zamian utworzono pętlę przebiegającą ulicami: Sądową, Powstańców Warszawskich i Jagiellońską wraz z dworcem tramwajowym na dzisiejszym placu Sikorskiego[10][13].
5 marca 1931 uruchomiono pierwsze pospieszne połączenie tramwajowe relacji Bytom – Gliwice, oznaczone literą „E” (pochodzącą od niemieckiego Eilzug, szybki tramwaj). Linia ta funkcjonowała do października 1941 roku[10][14].
W 1938 Bytom posiadał 18,25 km linii tramwajowych[10].
1945–1989
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Bytom_tramwaj_38_side.jpg/220px-Bytom_tramwaj_38_side.jpg)
Po zakończeniu II wojny światowej tramwaje w Bytomiu zaczęły kursować 19 marca 1945, natomiast 15 listopada utworzono związek międzykomunalny Śląsko-Dąbrowskie Linie Komunikacyjne z siedzibą w Katowicach. Związek ten przejął kontrolę nad całą siecią tramwajową. Dwa lata później uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 27 lutego 1951 Śląsko-Dąbrowskie Linie Komunikacyjne przekształcono w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Katowicach, a bytomskie tramwaje znalazły się pod rządami tychże przedsiębiorstw[15].
W dniu 31 grudnia 1949 bytomskie tramwaje kursowały na następujących liniach[16]:
Numer linii | Trasa |
---|---|
5 | Bytom – Szombierki – Bobrek – Zabrze |
6 | Bytom – Chorzów – Katowice |
7 | Bytom – Świętochłowice – Katowice – Mysłowice |
8 | Piekary Śląskie - Szarlej – Rozbark (Bytom) – Brzeziny Śląskie - Dąbrówka Wielka (Piekary Śląskie) |
9 | Bytom – Chebzie – Wirek – Chorzów |
11 | Bytom – Chorzów – Wirek – Katowice II |
17 | Łagiewniki – Chropaczów – Lipiny |
31 | Bytom – Miechowice – Wieszowa |
31a | Bytom – Karb – Miechowice |
32 | Bytom – Miechowice – Stolarzowice |
33 | Karb – Dąbrowa Miejska |
34 | Bytom Kopalnia „Nowy Orzeł Biały” – Zajezdnia |
34a | Bytom Plac Inwalidów Wojennych – Zajezdnia |
W latach 1952–1958 przedłużono linię z kopalni Nowy Orzeł Biały do Brzezin Śląskich. W dalszej rozbudowie linii przeszkodził wiadukt kolejowy. Linię zakończono i zbudowano tam pętlę. Z dniem 31 grudnia 1956 rozebrano torowisko przy ulicy Krakowskiej. Następnie w 1960 wskutek szkód górniczych unieruchomiono czynną prawie od 50 lat zajezdnię przy ulicy Piekarskiej[17][18].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/BytomStroszek-TramDepot_%283%29.jpg/220px-BytomStroszek-TramDepot_%283%29.jpg)
1 września 1967 rozpoczęto budowę linii na Stroszek. Linię wraz z zajezdnią na końcu trasy oddano do użytku w czerwcu 1968. W tym samym czasie zlikwidowano zajezdnię w Rozbarku oraz wybudowano odcinek toru przy ulicy Chrzanowskiego w celu połączenia z ulicą Wrocławską. Także w tym miesiącu, ze względu na zły stan torowiska (szkody górnicze) i stosunkowo małą liczbę pasażerów, zlikwidowano odcinek Rokitnica-Mikulczyce, a kursującą tam od Rynku w Bytomiu do Mikulczyc linię 33 skrócono do Miechowic. W 1971 miały miejsce znaczne zmiany w układzie sieci tramwajowej centrum miasta. Zlikwidowano tor przy ulicy Powstańców Warszawskich (od Moniuszki) i przy dworcu, a także znaczny fragment sieci dawnych tramwajów miejskich w części ulicy Wrocławskiej, placu Kościuszki oraz ulicach: Gliwickiej, Jainty i Pokoju. W to miejsce zbudowano tor przy ulicy Moniuszki oraz Jagiellońskiej. Nowy układ torowy zaczął funkcjonować od 10 września 1971. Na Placu Sikorskiego wybudowano dodatkowy trzeci tor postojowy[19][17].
W latach siedemdziesiątych usunięto część linii w Bytomiu. 1 września 1976 skrócono linię z Karbia do Dąbrowy Miejskiej do ulicy Celnej. Cztery lata później zamknięto całą linię w Karbiu od ulicy Konstytucji do ulicy Celnej. W 1979 zlikwidowano ruch tramwajowy na ulicy Piekarskiej, który przywrócono 10 lutego 1982 pod numerem 38. Pierwszy etap likwidacji linii z Bytomia Pogody do Piekar Śląskich zakończono 27 kwietnia 1979, kiedy zamknięto odcinek z Piekar Śląskich do Szarleja, który został zlikwidowany całkowicie trzy lata później[19].
Ze względu na przebudowę wąskiego tunelu pod mostem kolejowym w Karbiu 1 maja 1983 zawieszono ruch w kierunku Miechowic, Rokitnicy, Wieszowy i Stolarzowic. Od tej pory tramwaje kończyły bieg przy ul. Łużyckiej. Po trwającej 10 lat przebudowie nie było już sensu rekonstruować trasy do Rokitnicy i dalej, co dla ówczesnego PKT Katowice byłoby bardzo kosztowne[19].
Okres po 1989
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Bytom_plac_Sikorskiego_tramwaje_19_09_2011_P9190258.jpg/220px-Bytom_plac_Sikorskiego_tramwaje_19_09_2011_P9190258.jpg)
Po 1989, wraz z przemianami ustrojowymi nastąpiły przekształcenia w organizacji komunikacji miejskiej na terenie konurbacji górnośląskiej. W 1991 rozdzielono WPK na kilkanaście przedsiębiorstw, w tym Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej w Katowicach, które w 2003 przekształcono w spółkę Tramwaje Śląskie[20].
Od połowy 2000 trwała modernizacja torowiska linii 6 i 41. Na przełomie marca i kwietnia 2006 zlikwidowano linię 8, która została zastąpiona na odcinku Pętla Wrocławska – Plac Sikorskiego linią 31, później też zlikwidowaną. 1 sierpnia 2008 zawieszono kursy linii 7 z Łagiewnik Targowiska do Placu Sikorskiego z powodu fatalnego stanu technicznego tego odcinka linii. Także w tym roku odbył się gruntowny remont placu Sikorskiego przeprowadzony przez, obejmujący nowe torowisko oraz chodniki[21].
W lutym 2011 włodarze miast konurbacji górnośląskiej podjęli decyzję o rozpoczęciu projektu „Modernizacja infrastruktury tramwajowej i trolejbusowej w Aglomeracji Górnośląskiej wraz z infrastrukturą towarzyszącą”, w ramach którego ma zostać zmodernizowanych 48 kilometrów torowisk. Na terenie Bytomia zaplanowano odbudowę trasy wzdłuż ul. Świętochłowickiej i Łagiewnickiej w Łagiewnikach, a także modernizację następujących odcinków:
- ulice Powstańców Warszawskich i Moniuszki,
- ul. Katowicka (odcinek od ul. Jagiellońskiej do pl. Kościuszki),
- ulice Jagiellońska i Karola Miarki,
- przejazd przez ul. Zabrzańską.
Prace budowlane nad odbudową dwutorowej linii w Łagiewnikach rozpoczęto w maju 2013. Po ponad roku, 29 czerwca 2014 wznowiono liniowe kursowanie tramwajów na 2,5-kilometrowym odcinku Bytom Łagiewnicka – Łagiewniki Targowisko[22].
Zajezdnia tramwajowa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Stroszek_plac_postojowy_dzie%C5%84_otwarty_2018.jpg/220px-Stroszek_plac_postojowy_dzie%C5%84_otwarty_2018.jpg)
Osobny artykuł: Stroszek (zajezdnia tramwajowa).
Linie tramwajowe
Według stanu na 27 marca 2022, przez Bytom przebiega 9 linii tramwajowych. Są to[23]:
Linia | Przystanek początkowy | Przystanek końcowy | Liczba przystanków | Miasta | Zajezdnia | Obsługa taborem niskopodłogowym | |
---|---|---|---|---|---|---|---|
2 | Bytom Plac Sikorskiego | Gliwice Zajezdnia | 26 | Bytom, Zabrze, Gliwice | Stroszek, Gliwice | ![]() | [24] |
5 | Bytom Plac Sikorskiego | Zaborze Pętla | 26 | Bytom, Zabrze | Stroszek, Gliwice | ![]() | [25] |
6 | Brynów Centrum Przesiadkowe | Bytom Szkoła Medyczna | 43 | Katowice, Chorzów, Bytom | Zawodzie | ![]() | [26] |
7 | Bytom Plac Sikorskiego | Zawodzie Centrum Przesiadkowe | 37 | Bytom, Świętochłowice, Chorzów, Katowice | Zawodzie, Stroszek | ![]() | [27] |
9 | Bytom Plac Sikorskiego | Chorzów Stadion Śląski | 36 | Bytom, Ruda Śląska, Świętochłowice, Chorzów | Stroszek, Gliwice | ![]() | [28] |
17 | Bytom Plac Sikorskiego | Chorzów Rynek | 21 | Bytom, Świętochłowice, Chorzów | Stroszek, Gliwice | ![]() | [29] |
19 | Katowice Plac Wolności | Stroszek Zajezdnia | 41 | Katowice, Chorzów, Bytom | Stroszek | ![]() | [30] |
38 | Bytom Powstańców Śląskich | Bytom Kościół św. Trójcy | 5 | Bytom | Stroszek | ![]() | [31] |
49 | Bytom Plac Sikorskiego | Stroszek Zajezdnia | 14 | Bytom | Stroszek | ![]() | [32] |
Dodatkowo przez Bytom przejeżdżają linie 0 relacji Chorzów Stadion Śląski Pętla Zachodnia - Katowice Plac Wolności[33], 3 w relacji Zabrze Pole Ludwik - Makoszowy Pętla[34] oraz 11 relacji Chorzów Metalowców - Katowice Plac Miarki[35]. Spowodowane jest to obsługą przez zajezdnię Stroszek.
Uwagi
- ↑ W tym 4,460 km t.p. na terenie zajezdni (dane za 2007).
Przypisy
- ↑ Soczówka 2012b ↓, s. 61.
- ↑ Soczówka 2012b ↓, s. 71.
- ↑ Tramwaje Śląskie S.A.. www.tram-silesia.pl. [dostęp 2014-04-23]. (pol.).
- ↑ Historia śląskich tramwajów – przed elektryfikacją. tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21]. (pol.).
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 9.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 12–14.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 15.
- ↑ a b Historia śląskich tramwajów – tramwaje elektryczne do 1922 roku. tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21]. (pol.).
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 37–38.
- ↑ a b c d Historia śląskich tramwajów – pod dwoma zarządami w latach 1922–1939. tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21]. (pol.).
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 61–62.
- ↑ Tramwaje w Polsce. Justyna Żurawicz (red.). Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2013, s. 79. ISBN 978-83-7729-215-0.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 76–78.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 78.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 107–108.
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 109.
- ↑ a b Historia śląskich tramwajów – pamiętne półwiecze 1939-1989. tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21]. (pol.).
- ↑ Soida 1998 ↓, s. 111.
- ↑ a b c Soida 1998 ↓, s. 118–119.
- ↑ 3.2 Spółka Tramwaje Śląskie SA. W: Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski: Tramwaje Górnośląskie Tom II. Rybnik: Eurosprinter, 2012, s. 190–198. ISBN 978-83-931006-6-8.
- ↑ Agnieszka Klich: Bytom: Wkrótce remont Placu Sikorskiego. wpk.katowice.pl, 2007-11-09. [dostęp 2009-05-19]. (pol.).
- ↑ Tramwaje Śląskie S.A: Linia nr 7 wraca do Łagiewnik. www.tram-silesia.pl. [dostęp 2014-06-26]. (pol.).
- ↑ ZTM - Rozkład jazdy, wyszukiwarka połączeń, linie autobusowe, tramwajowe, trolejbusowe [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30] .
- ↑ Linia 2, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-02-08] .
- ↑ Linia 5, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30] .
- ↑ Linia 6, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03] .
- ↑ Linia 7, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03] .
- ↑ Linia 9, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2022-03-27] .
- ↑ Linia 17, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30] .
- ↑ Linia 19, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03] .
- ↑ Linia 38, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03] .
- ↑ Linia 49, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03] .
- ↑ Linia 0, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-09-13] .
- ↑ Linia 3, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2022-03-27] .
- ↑ Linia 11, Tramwaj - Trasa linii [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-09-13] .
Bibliografia
- Andrzej Soczówka: Zróżnicowanie struktury przestrzennej komunikacji miejskiej w konurbacji katowickiej. Sosnowiec: Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, 2012, seria: Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 76. ISBN 978-83-6144-31-6.
- Krzysztof Soida: Komunikacja tramwajowa w aglomeracji katowickiej: 100 lat tramwaju elektrycznego. Katowice: Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej & wyd. STAPIS, 1998. ISBN 83-85145-13-3.
- p
- d
- e
Funkcjonujące |
| ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Zlikwidowane |
| ||||||
Niezrealizowane | |||||||
Szybkie tramwaje |